DILI—Timor leste iha rekursu naturais barak no osan minarai ne’ebe boot maibe sei nafatin tama kategoria nasaun ne’ebe kiak liu iha mundu tanba alokasaun orsamentu jeral estadu nian barak liu ba estadu no ladun fo benefisiu direita ba povu iha baze.

“Problema primeiru mak ita nia povu seidauk hetan impaktu ida iha sira nia vida rasik hanesan han diak, toba diak no uma iha ka lae, edukasaun ne’e aas no saude diak ka lae,” dehan eis deputadu Manuel Tilman ba BT, Kuarta (08/08) semana liu ba iha Palacio Nobre Lahane Dili hafoin partisipa serimonia simu pose membru governu foun.

Nia esplika katak kiak ne’e relasiona ho kualidade vida povu nian. Se hare ba osan ne’ebe ita iha, tuir nia, ita laos kiak. Billaun $11 iha banku ne’e signifika katak nasaun iha osan. Iha rai okos sei iha minarai,sei iha osan mean no iha petroleum. Tuir nia ita kiak ne’e haree husi indikador ida naran saude ne’e ita povu saude at liu,iha mundu mak Timor Leste no moras nebe at iha mundu tomak ita iha hanesan moras malaria, denge,TBC no seluk tan. Nasaun seluk moras refere laiha maibe timor leste sempre akontese.

“Tanba sa mak akontese problema refere tanba Timor Leste ne’e foer hanesan saneamentu bee, uma no han ladun diak. Prioridade ba governu foun atu tau atensaun ba problema refere.” Nia hateten Prezidenti RDTL nia deskursu iha serimonia fo pose governu foun ne’e forte tebes. Nia signifika katak estrada ne’ebe governu Indonesia husik hela mai Timor Leste ne’e sai to’os liu duke estrada ne’ebe foin mak halo iha tinan 2012.

“Hau mak sai kompania kontrator no Secretaria Estado Obras Publiku (SEOP) hau sei la koalia no lakohi rona konaba estrada refere,” dehan Tilman. Buat barak akontese hanesan ne’e mak halo povu sai vitima ba kiak no moris ladun diak no laiha rendementu ba sira. Timor Leste kiak tanba povu barak mak beik, feto barak lakonsege eskola remata pre-sekundaria, no sekundaria. “Ita sei iha hela enkuantitas nakukun nia laran no ita beik tenki kiak, atu hasai ita husi kiak tenki hadia uluk edukasaun, uma no saude ita bele hetan moris diak,” dehan Tilman.

Buata barak mak ita seidauk halo bele aumenta tan ministru to’o rihun ida mos povu sei lahetan moris diak no sei kiak ba nafatin,liliu osan ba salaria, osan ekipamnetus no osan transporte. Nia preokupasaun ba PR no PM atu tau prioridade ba setor agrikultura no setor ekonomia. Entertantu Francisco Vicente dosente Universidade da Paz Fakuldade Ekonomia hateten, Timor Leste hetan ona indepensia durante tinan 10 ona maibe ita nia nasaun nafatin kiak iha mundu tanba durante ne’e PN aprova orsamentu estadu atu hadia povu nia moris, e realidade orsamentu sira ne’e,barak halai liu iha makina estadu nian.

“Sira dehan orsamentu ne’e atu hadia povu nia moris maibe hanesan,bosok deit maibe tuir hau nia observasaun katak orsamentu ne’e halai liu ba makina estadu nian 80% no 20% investe ba povu nia moris,” nia hatete. Dosente UNTL Fakuldade Ekonomia Antonio Carceres hateten Timor Leste hanesan sei numeru pais ida ne’ebe kiak iha mundu tanba durante tinan 10 hetan independensia setor ril lalao iha rai laran primeiru governu to’o iha kuatru governu konstituisional nunka muda povu nia moris iha baze.

“Ita hare rasik katak Timor Leste durante ne’e morsi iha situasaun ida ne’ebe risku hodi hasoru konflitu barak no planu barak liu ba governu tau atensaun liu ba sidade kapital sira ladun tau atensaun ba area rurais tanba vida ekonomia iha area rurais at liu hodi halo Timor leste tama ba numeru kiak liu iha mundu,”dehan Carcerres. Husu ba governu foun ne’e mai tuir nia hanoin tenki hare kestaun refere presiza tau atensaun ba kestaun kiak importante atu sai membru governu hakarak ka lakohi tenki haka’as hodi hadia setor agrikultura. Tanba sector agrikultura nebe subsistensia uza ona makina tractor ba povu tenki eduka povu no aprende uza duni sistema modernu.

“Governu tenki hanoin atu rezolve dezenvolvimentu iha area rural no inportante oinsa atu hare dezenvolvimentu iha kraik tanba situasaun iha kraik maka tenki iha refleta,maka iha dezenvolvimentu tanba timor leste iha osan barak liu”nia hateten. Mariano Jose da Costa estudante finalista UNTL fakuldade ekonomia hateten, problema konaba kiak nasaun hotu hasoru governu tenki iha mehi no planu ida nebe diak hodi rezolve problema kiak tanba Timor Leste iha orsamentu ne’ebe boot.

Inpaktu husi laiha planu nebe diak atu rezolve problema kiak ne’e mak povu hasoru limitasaun atu bele hetan servisu nebe diak, direitu ba justisa, direitu ba moris livre, direitu atu asesu nesesidade moris no mos direitu moris no mos direitu seluk tan. Nia hateten katak orsamentu estadu ne’ebe governu jere labele habokur deit estadu maibe tenki hadia ekonomia povu nian iha baze. Ne’eduni nia fo hanoin ba governu foun tenki iha planu ida ne’ebe efetivu hodi bele hasai povu sira husi kiak.dehan Mariano.(R-4)