Asuransi


DÍLI----Relasiona ho Komprimisiu Xefí Governu Taur Matan Ruak, ne’ebé lidera iha VIII Governu Konstituisionál, afirma iha ãmbitu debate Proposta Lei Orasamentu Jerál Estadu tinan 2020 iha Parlamentu Nasionál, iha loron Segunda-Feira (02/12/2019) tinan kotuk katak iha tinan 2020 VIII seí esforsu ba kresimentu ekonómia 7,2% iha Timor-Leste.

Rajaun hasae kresimentu Ekonomia ba porsentu 7.2 tanba Timor-Leste nia Ekonomia hatudu momós ba kresimentu forti liu mak mai hosi produtu internu no brutu, maibé la’os fundu petrolíferu. Hosi politika refere tuir ekonomista Manuel Tilman katak imposibel ba governu atu hasae kresimentu ekonomia Timor-Leste sae ba porsentu 7.2 no bainhira VIII governu hasae kresimentu Ekonomia ba Porsentu 7.2 signifika VIII governu halo Milagre uniku iha Mundu.

“Ita hateke ba iha mundu pais sira ne’ebe evoludu ne’e mak Uniaun Eropa duni no nia kresimentu ekonomia hanesan Alemaña ne’ebe numeru Un iha komunidade ekonomia nia laran maibé lasae to’o porsentu 3, 4, 5, ka hitu no ida ne’e mak sae ba porsentu 7.2 ne’e milagre,” dehan Ekonomista Manuel Tilman ba BT iha nia knar fatin, Pantai Kelapa, Dili, Kuarta-Feira (08/01).

Eis Deputadu ne’e katak ida ne’e nudar politika ambisaun atinji deit maibé kresimentu ekonomia iha mundu ohin loron maske nasaun dezenvolvidu balun hanesan Rusia, Cina, no Uniaun Eropia ne’ebe investe makas maibé nia kresimentu ekonomia seidauk sae to’o 7.2 Porsentu.

“Ha’u hanoin buat seluk ida ne’e hanesan polítika ambisaun atu atinji, maibé kresimentu ekonómiku ita tenki hare ba media iha mundu mezmu Rusia, mezmu China ne’ebé investe iha liur barak lahalimar ne’e la saé to’o 4% ida maibé to’o 3% deit,” katak nian.

Tilman mos kestiona katak ohin loron iha rai laran seitor importante sira ne’ebe mak atu kontribui ba kresimentu ekonomia governu seidauk iha politika ne’ebe diak hodi dezenvolve hanesan Seitor Agrikultura, Peska no Turizmu, inklui mos seitor privadu rasik seidauk hetan apoiu maksimu hosi governu Timor-Leste.

“Ita tenki hare ita nia kresimentu ekonómiku ne’e laos tanba obras publiku ne’e lae, kresimentu ekonómiku ne’e tanki mai hosi dezenvolvimentu ida ho rekursu naturais ne’ebé ita iha, Tasi ita seidauk book, agrikultura foin mak hakiak manu, buat kiik fabrika bee nian deit hasai fali bee hosi rai okos mai ne’e China sira halo bar-barak iha mota Comoro sira ne’eba,” dehan nia.

Nia afirma katak to’o ohin loron Timor-Leste garantia deit ba iha Fundu mina rai ne’ebe Timor-Leste nia moris hosi rendimentu hosi Bayu Undang deit seidauk iha seitor ida ne’ebe bele ajuda kresimentu ekonomia rai laran to’o ohin loron. Tanba atu hasae kresimentu ekonomia Governu tenke investe iha Seitor Agrikultura, Peskas, Turizmu inklui mos dezenvolve Ekonmia Industria sira hafoin atinji mehi refere.

Alende ne’e nia afirma liu tan katak governu labele garantia ba Orsamentu Jeral Estadu Timor-Leste ne’ebe mak aloka ba iha Bens Servisu tanba alokasaun area refere sei la provoka Kresimentu ekonomia maibe sei kria malisan tan ba kresimentu ekonomia. “Kresimentu ekonómika ne’ebé hosi orsamentu jeral estadu ne’e bens servisu, bens servisu nunka provoka kresimentu ekonómiku bele hatun mak iha tanba ne’e la todan ida buat ne’ebé atu dezenvolve mak ba tiha fali bens servisu, kapital menor buat sira ne’e hotu ne’e lae ida.” Hateten nia.

Nia klarifika liu tan katak ohin loron Timor-Leste hasoru problema oin-oin hanesan problema kiak, Problema dezempregu inklui problema sira seluk tan, maibe wainhira tinan ida ne’e governu hase kresimentu ba porsentu 7 signifika iha milagre finanseiru iha Timor. “Ha’u bele fiar kuandu ita konsege duni dezenvolvimentu greetas Sunrice, se konsege lori duni buat ne’e to’o mai Timor halo prefinaria buat seluk ida tranformasaun ba osan sira ne’e ba mina rai ida ne’e hodi ba agrikultura, peska no industria komersiu bele,” sadik nia.

Tan ne’e atu atinji kresimentu ekonómiku ne’e laos tanba orsamentu jeral estadu no kresimentu ekonómiku ne’e planu dezenvolvimentu, TL tenke hosi planu estratejiku preve ba iha tinan 2030 hodi Timor-Leste sai pais ida mediu alto bele Kresimentu refere.

“Kresimentu ekonómiku bele ambisaun Sr. Primeiru ministru nian, maibé dadus ekonómika finanseiru rejultadu ekonómiku finanseirus la hato’o iha ne’eba, ita kompara deit ho pais sira hanesan Alemaña, Canada, Australia rasik ne’ebé ninia kresimentu ekonómiku la liu to’o 3%, Agora Tmor ida be hanesan ha’u hatete kiak ne’e mak 80% joven sira dezempregadu ne’e kuaze 80% joven lisensiadu kuaze 80% to’o 90% ne’ebé la hetan empregu iha Timor ita ba ho 7% ne’e milagre finanseiru kala tun hosi lalehan mai.” Kestiona nia.

Tan ne’e atu atinji metas refere governu tenke iha politika ida ne’ebe diak hodi dezenvolve seitor importante sira iha Timor-Leste inklui tenke apoiu seitor privadu rai laran hodi nune’e ajuda dudu kresimentu ekonomia pais nian lao ba oin ho diak liu tan.

Antes ne’e iha Parlamentu Nasional wainhira iha Diskusaun Orsamentu Jeral Estadu 2020 iha Diskursu Primeiru Ministru Taur Matan Ruak hateten katak iha tinan ne’e, Governu seí esforsu ba kresimentu ekonómiku 7,2% iha Timor-Leste, atu nune’e bele kumpri programa komprimisiu hosi Governu assume ona ba Povu iha Timor laran tomák, no iha Parlamentu Nasionál.

“Durante tinan ida ne’e ekonómia hatudu sinál rekoperasaun no aselerasaun, ne’ebé mak bele haree momós, kresimentu ne’ebé forte hosi ita nia produtu internu brutu la’os petrolíferu, maibé kálkula 5,1%, ne’ebé fo mai ita atu konfiansa no espetativa ne’ebé bót, atu alkansa iha tinan 2020,” dehan Xefí Governu iha ãmbitu diskusaun Orsamrntu Jerál Estadu 2020 iha Parlamentu Nasioanál, Segunda-Feira (02/12/2019).

Xefí Governu hatutan, krésimentu ekonómia 7,2% hodi komprimisiu ba Governu assume ona ba povu no iha Parlamentu Nasionál. “Kresimentu ekonómiku 7,2%, atu kumpri komprimísiu Governu assume ona, ba povu no Parlamentu Nasionál, liu hosi ninia programa,” dehan nia

Nia esplika, Estabilidade no politiku no sosiál ne’ebé Governu promove, to’o ohin loron dudu ona kresimentu atividade hosi ita-nia ekonómia nasionál, no sei permiti iha futuru, hadia bebeik ba kondisaun moris ba ita-nia povu nian, ne’ebé hatudu ona konsumu familia ne’ebé rejista kresimentu, besik 3% iha tinan 2020.

Tanbá ne’e, kontribui ba redusaun siknifikativa, ba taxa probreza tinan ne’e 21%, ne’ebé reprezenta menus persentuál 10, bainhira kompara ho tinan fiskál tinan 2014. Xefí Governu ne’e akresenta liu tan, investimentu ne’ebé propoin ona, iha Órsamentu Jerál Estadu, ne’ebé mak iha área Edukasaun, Formasaun, Kapasitasaun, Abilitasaun Tékniku no Profisionál ba rekursu umanu ba timoroan sira.

Taur hatutan, investimentu sira ne’e, Governu propoin atu hala’o liu hosi Órsamentu Jerál Estadu nian, no reforsa orsamentál ba fundu dezenvolvimentu kapitál umanu, ne’ebé mak maun de obra nasionál, hodi hatán ba ejizensia kona-bá kompeténsia ne’ebé mak merkadu servisu ejize, ba timoroan hotu.

Nia dehan, programa hirak ne’e seí ajuda kontribui atu atinjementu ambijioza atu kria servisu foun atus nen nulu (60.000), iha prezu badak nia laran. Taur haforsa liu tan, Governu fiar metin, labele no lakohi taka matan, ba nesesidade hirak ne’ebé, mak sidadaun timoroan senti, tanbá ne’e importante tebés, no determinante ba susesu, no ita nia rai Timor nia futuru.

Tanbá me’e mak, atu intensifika ba investimentu públiku, hodi hatán ba próblema báziku, ne’ebé lor-loron ba ita nia sidadaun komum sira senti, tanbá iha nivél abitasaun, via komunikasaun, Edukasaun no kualifikasaun ba jerasaun foun sira, asesu ba merkadu servisu nian, iha dezenvolvimentu aktividade ekonómiku iha Timor-Leste.

Xefí Governu afirma, Seitór Kapitál Sosiál seí hetan porsentu-89, ne’ebé hosi hirak ne’ebé mak aloka liña ãmbitu órsamentu ida ne’e, porsentu 11, distina ba Edukasaun porsentu 13, ba Protesaun Sosiál porsentu 5, ba Saúde.

Tanbá ne’e mak iha ãmbitu prioridade ida ne’e, Governu propoin mós atu implementa programa foun sira, ne’ebé destina ona ba auto empregu no auto defisiensia ba sidadaun sira nian, konstrusaun hela fátin ne’ebé dignu, no Antigu Kombatente Libertasaun Nasionál. (BT)