Asuransi

OSSÚ----Komunidade suku Ossorua postu administrativu Ossú munispiu Vikeke halerik ba bee-moos no infraestruturza báziku hanesan estrada ne’ebé ladi’ak, asesu ba Edukasaun ne’ebé ladun iha fasilidade, saúde no problema agrikultura.

“Povu nia sentimentu oinsa mak bele hein relativamente ho problema dezenvolvimentu atu responde ba nesesidade baziku ha’u hanoin labarak em primeiru lugar ne’e relasaun ho problema agua no saneamentu, ita liga ba iha area edukasaun no saúde nune’e mos problema agrikultura ida seluk mak problema de energia maibé koalia kona-ba energia ha’u hanoin sufisiente ona,” hatete xefe suku Ossorua Eduardo da Rosa Freitas ba jornalista BT iha nia knar fatin sede suku Ossorua, postu administrativu Ossú, munisipiu Vikeke, Domingu (01/11)

Nia hatutan, agora ligasaun ho problema ne’ebé akontese iha Timor-Leste, ha’u hanoin problema lubuk ida mak ita nia povu no nesesidade sira sei hein liliu kona-ba problema oinsa mak sira atu responde nesesidade baziku, tanba ita koalia kona-ba problema povu ninian ne’e ha’u hanoin buat 3 mak importante liu atu responde nesesidade povu nian.

Nia informa, tanba durante ne’e iha problema importante ida relasaun problema bee-mos no agua saneamentu ha’u la hatene agora dadauk governu ninia planu ne’ebé mak halao hamutuk ho ita nia parseiru sira hanesan NGO lokál sira no NGO Internasionál, maibé atividade ne’ebé mak ita halao ne’e ha’u hanoin ita nia komunidade no ita nia povu sira sei iha duvidas lubuk ida n’ebé mak sira kestiona, sira kestiona tanba governu ida hanesan Timor-Leste ne’e, tanba ejerse tuir konsekunsia sentimentu povu ida ne’ebé durante nia sakrifika ninia an hodi apoiu ba iha luta wainhira nia hetan nasaun RDTL nune’e mos sei hein buat lubuk husi ita nia governu sira.

“Liliu ba iha sistema governasaun ida ne’ebé durante ne’e saida mak sira kuandu ejerse sira nia votu ne’e fo konfiansa ba iha organizasaun politika balun, ha’u hanoin kuandu sai nu’udar membru governu sai matadalan ba povu ha’u hanoin povu nia preokupasaun ninia informasaun klaru atu bele dezafia, oinsa mak atu responde povu nia nesesidade ha’u hanoin ida ne’e mak iha altura ne’eba povu kolokadu no kolega sira ne’ebé mak husi sira nia konfiansa wainhira problema ne’ebé sira halo,” dehan Eduardo

Tanba ne’e mak ita bele dehan katak relasaun ho problema sira ohin ita koalia kona-ba relasaun infraestrutura ha’u hanoin ne’e lubuk ida ita bele dehan sei menus ba ita nia povu ida mak relasaun agua no saneamentu, entaun problema agua no saneamentu problema bee ne’e difuldade teb-tebes kuandu iha nasaun ne’ebé deit maibé kuandu problema bee mak ita la rezolve ha’u hanoin hanesan deit, tanba bee ne’e sai hanesan sasukat importante ba ema ida-idak nia moris no ba povu ida ne’ebé nia presiza, tanba ita dehan katak agora dadauk ne’e iha moto ida presiza para venser povu atu konsumu ona problema bee-moos.

Nia dehan, Agora problema bee-moos atu konsumu ne’e mak ninia kazu ne’e atu lao oinsa tanba ne’e mak ita koalia kona-ba bee-moos sai importante, entaun membru governu sira no sira ne’ebé mak kaer ukun ne’e presiza tau prosesu ne’e tau iha ninia inportansia ruma atu nune’e bele responde, se lae dehan ita koalia barak no koalia deit liu husi promesa oi-oin maibé kuandu ita la realiza no la koloka mos hanesan deit ne’e ita bele dehan katak ladun fo konsiderasaun ba povu nia problema wainhira sira fo konfiansa ba ida ne’ebé sira tau para oinsa bele iha momentu altura ida sira bele sai iha oportunidade hodi bele lidera sistema governasaun, kuandu atu lidera sistema governasaun konserteza bele para atu responde ida ne’ebé wainhira nia fo votu.

Nia esplika, Depois ita rona liu tiha rezultadu konsulta popular iha tinan 1999 tanba iha altura ne’eba ita sei atraveza buat prosesu rua (2) ne’e ita bele dehan katak transisaun ho buat ida governasaun iha ONU nia okos, agora iha momentu ida transisaun nia tempu ne’e mak ita iha organizasaun balun ne'ebé mak iha interese atraves atu halo buat ruma ba povu ida ne’e maibé ha’u bele dehan se la sala iha tinan 2004 ne’eba ha’u seidauk sai hanesan responsabilidade maximu, maibé iha NGO lokál balun ne’ebé mak iha interese relasaun ho problema bee-moos ha’u hanoin NGO ATF iha altura ne’eba tanba iha ne’eba interese oinsa mak atu bele ezerse ninia hanoin ruma relasaun ho ninia kapasidade uituan ne’ebé mak iha no junta ho ita nia parseiru sira.

Nia klarifika, entaun iha altura ne’eba sira konsege halo buat ruma maibé agora dadauk tanba sistema de kanalizasaun ne’e ha’u hanoin lubuk ida ita bele dehan aat total, ha’u atu koalia deit katak iha suku ossorua ne’e iha aldeia 12 maibé ida ba altura kotuk nian tanba foin lalais ne’e halo mudansa tanba iha aldeia haat (4) kuandu sira halo sira nia esensial katak liga fila-fali ba sira nia istoria balun katak sira hakarak harii suku ketak ida ne’e mak foin lalais ne’e iha aldeia haat mak harii ketak tiha mak suku foun naran Builo.

Nia haktuir, maibé agora dadauk ita hela aldeia walu (8), maibé ita liga ba problema ida agua no saneamentu ha’u hanoin ne’e problema boot, sistema kanalizasaun ida ne’ebé ha’u koalia iha NGO lokál sira ne’ebé mak altura ne’eba ho parseira sira halo ne’e sistema kanalizasaun ita bele dehan aat total ne’ebé agora dadauk difikulta tebes ba ita nia komunidade sira oinsa mak sira bele atu konsumu bee-moos tanba ne’e mak problema bee ne’e ha’u hanoin importante.

Ne’e duni, bee ninia funsionamentu la signifika katak ita atu konsumu loro-loron, maibé iha buat balun ne’ebé importante tanba ita haree ba futuru ne’e liliu ba labarik sira ne’ebé mak sei asesu ba funsinamentu makina do estadu tanba ita sira ne’e ha’u hanoin ita labele halo buat ruma maibé kuandu ita fiar katak ohin ita labele maibé ita nia oan no beioan sira ba futuru ne’e sira tenki halo netik buat ruma ba ninia nasaun ida hanesan Timor-Leste.

“Tanba ne’e mak ha’u hanoin sistema de kanalizasaun agora dadauk ne’e problema boot ezemplu ha’u hatete deit haree fila-fali realidade ne’e suku Ossorua ne’e agora ita temi deit suku Ossorua maibé ema nia hela fatin ne’e la hamutuk iha fatin balun hanesan Aldeia Umatamenee hanoin ne’e tuir informasaun balun ne’ebé mak ha’u kapta husi xefe aldeia katak iha ne’eba mos problema, tanba sistema kanalizasaun aat inklui mos ita nia eskola EBF ida ne’ebé mak iha ne’eba manorin sira sempre fo hatene amu Liurai nusa ita nia oan sira agora dadauk ne’e problema ho bee tanba difisil la halimar,” dehan nia

Nia salenta, tanba ne’e mak ha’u nu’udar autoridade maximu henesan ba suku Ossorua ninian ha’u sempre observa maibé ha’u ba iha ne’eba realidade ne’e hatudu momos, ita iha haris-fatin ne’ebé mak iha altura ne’eba husi governu ninia estratejia politika sira halo buat ruma maibé buat balun ita seidauk kompleta ezemplu hanesan fasilidade sira liga liu ba bee-moos.

“Ha’u hanoin hanesan deit wainhira ita la rezolve ita nia problema area edukasaun, tanba koalia kona-ba area edukasaun ne’e ita bele dehan katak ema sira ne’ebé mak halo sistema aprendizajem kuandu sira la ho vontade ho problema sira ne’ebé mak sufisiente ba sira oinsa para sira garantia ida katak ha’u nia estadu ne’e diak entaun ohin ita koalia ne’e saida mak seidauk no saida mak ita presiza oinsa bele responde problema ne’ebé ha’u ohin hato’o ona katak sasan sira ne’e ita tenki rezolve liliu ba ita nia membru governu sira liliu ba ministeriu relevante sira ne’ebé mak hola parte iha area edukasaun nian,” dehan Eduardo (BT)