Asuransi


DÍLI----Dezenvolvimentu atu lao presiza tebes kontribuisaun husi Governu, Setór Privadu nomos setór kooperativa, tanba governu mak nudar save importante iha sistema administrativu oinsa bele kria kondisaun ne’ebe diak hanesan presiza kria lei atu bele iha ambiente diak ba iha dezenvolvimentu setór privadu no setór kooperativa hodi fó kontribuisaun ba nasaun.

Durante ne’e liuhusi Setór privadu sira konsege hamosu organizasau ida ho naran Camara Comersiu Industria Timor-Leste (CCI-TL) iha tinan 2010 no iha tinan 2010 governu Timor-Leste liuhusi konsellu Ministru konsege fó rejulusaun ida hodi konsidera Organizasaun CCI-TL nudar Parseiru Importante ba dezenvolvimentu Timor-Leste.

Maske organizasaun CCI-TL nudar mahun ida ba setór privadu sira iha nasaun Timor-Leste kuaze lao tinan barak sempre moris ho rejulusaun nudar dezafiu bo’ot ida ba CCI-TL tanba laiha nehan hodi kesi setór privadu sira hotu atu oinsa bele hamahun a’an iha organizasaun refere. Maske organizasaun refere rekuinese governu ho rejulusaun ikus mai governu rasik ignora tanba dalaruma empreza balun sempre hakat direitamente hodi hasoru malu ho Governu tanba deskonfia mosu Familiarismu barak.

Tuir Prezidente Camara Comersiu Industria Timor-Leste (CCi-TL) Oscar Lima hateten katak CCI-TL rasik iha rejulusaun ida ne’ebe governu fó maibe rejulusaun ne’ebe fó ladun forte entaun kompania balun lakohi sai membru ba CCI-TL tanba balun nia maluk ministru, Sekretariu Estadu no balun kaer nia maluk sira ba direitamente no depois ema ne’ebe governu rasik la respeitu tiha kna’ar ne’ebe mak fó ba CCI-TL.

“Ida ne’e ita hare momos tanba governante ida ba halo konforme nia hakarak, ida ne’e ami koalia nafatin no husu nafatin ba sira atu muda rejulusaun ne’e, Kerdijer sira laos la valorize maibe sira lapasa despervidu tamba problema ne’e nia maluk sai governu nia primu sira ba direitamente tanba balun la konsidera CCI-TL hanesan parseiru Dezenvolvimentu ba iha Timor-Leste tanba balun hanoin hanesan ne’e,” dehan Prezidente CCI-TL Oscar Lima ba BT iha nia kna’ar fatin, Acait Foin lalais ne’e.

Nia esplika katak Emprezariu sira iha Timor-Leste kria tiha organizasaun CCI-TL sai mahun ba setór privadu no governu rasik mak fó privileiju ba organizasaun hodi reprezenta setór Ekonomia iha Timor-Leste maibe ikus mai governu rasik la fó valor hodi fó mos frakeza ba empreza seluk hodi lakonsidera organizasaun refere. “Tanba ita kria tiha organisaun ida no organizasaun ne’e governu mak fó previleiju ba organizasaun refere hodi reprezenta setór ekonomia iha Timor maibe la fó valor no iha ita nia empreza rasik barak mak la fó valor,” kestiona nia.

Nia rasik kestiona katak tanba sa mak governu la valoriza no deskonfia iha ligasaun direitamente nudar familia wainhira ema balun hetan poder nudar ministru inkus mai lakon mos nia kna’ar nudar ministru hodi hare ba organizasaun ne’ebe iha. “Tanba saida mak sira la fó valor tanba sira ligasaun direita ho malu sira ne’ebe mak hetan poder tur hanesan ministru inklui haluha tiha kna’ar nudar ministru hodi hare ba organizasaun ne’ebe reprezenta setór privadu nasional,” dehan nia.

Ho problema refere CCI-TL rasik konsege hasoru malu ona ho membru Parlamentu Nasional Ministru inklui mos Advogadu husi CCI-TL atu oinsa bele muda rejulusaun nakfilak ba dekretu lei hodi nune’e governu sira tenke konsidera CCI-TL nudar Parseiru importante inklui mos setór privadu rai laran no internasional hotu ne’ebe mai iha Timor-Leste tenke tama liuhusi organizasaun refere.

“Tempu ona ba governu atu muda Rejulusaun ida ne’e no ami garantia husi VIII Governu Timor-Leste bele tau konsiderasaun ba problema refere. Ho problema refere iha loron kuarta (22/07) hato’o Preokupasaun Setór Privadu Ba Prezidente Parlaemntu Nasionál (PPN) Presidente Parlamentu atu buka dalan hodi muda rejulusaun ne’e. “Ami haruka ona advogadu no lakleur ami mai aprezenta iha ne’e nune’e parlamentu bele halo aprovasaun hodi sai lei, lalika sai rezolusaun, Prezidente parlamentu dehan prontu atu ajuda hodi buka solusaun,” tenik nia.

Alende ida ne’e mós presidente Kámara Komérsiu Indústria Timor-Leste (CCl-TL) hato'o preokupasaun setór privadu timoroan sira nian ba Prezidente Parlamentu Nasionál atu tau iha konsiderasaun. “Ami mai ko’alia interese no problema ne’ebé emprezáriu timoroan sira hasoru. Ami mai ko’alia ho prezidente halo nuné mak bele ajuda buka solusaun, prinsipalmente kona-ba lei no dekretu lei balu ne‘ebé mak sei soke malu hela iha ita-nia rain ne’e, liu-liu kona-ba prakualifikasaun,”

Prezidente CCI-TL Informa, dekretu lei iha tiha ona maibé la konsege implementa tan ne’e husu parlamentu fó hanoin ba Governu hodi implementa fila-fali lei refere. “Tuir pra-kualifikasaun millaun $7 ba kraik ne'e ba nasionál, nia hateten, ne’e sei preokupasaun bo’ot tanba ne’e mak Cámara Comérsiu Industriál Timor-Leste (CCI-TL) tan ne’e mak hanoin tenke rezolve tiha problema ida-ne‘e, se lae la fó benefisiu ba emprezáriu timoroan sira,” hato’o nia.

Tanba Lei aprovizionamentu no pra-kualifíkasaun Governu mak la implementa. Maske governu rasik halo lei maske oras ne’e setór privadu rai laran iha ona kbi’it atu kaer obra bo’ot balun iha Timor-Leste. “Emprezáriu Timoroan bele ka’er projetu millaun $15 to’o millaun $20. La’os fó opurtunidade beibeik ba ema li’ur mak ka’er projetu bo’ot sira entaun sei oho setór privadu rai laran, tenke fó opurtunidade ba Timoroan, kuandu nia iha osan bele halo fali diversifikasaun ba iha setór sira hanesan agrikultura no peskas, se lae la halo,” nia informa.

Alende ne’e iha biban seluk Vice Prezidente CCI-TL Hernani Agostinho Soares hateten katak CCI-TL nudar parseiru estratejiku Governu ninia maibe governu rasik lakohi aproveita CCI-TL nudar Parseiru Estratejiku dezenvolvimentu no governu konsidera nudar organizasaun bain-bain ida iha Timor-Leste. “Tanba sa mak hau dehan hanesan ne’e?, se governu konsidera nudar parseiru Estratejiku karik sira bele halo runiaun hamutuk, serbisu hamutuk iha memorandu undertending ida hodi hare ba metas ida ne’ebe mak bele hamutuk dezenvolve tanba CCI-TL laos kompania ida,” dehan Vice Prezidente Hernani.

Nia mos esplika katak Governu nudar regular laos implementator ka Autor maibe Autor mak CCI-TL hodi implementa programa sira direitamente hodi fó impaktu direitamente ba iha dezenvolvimentu nasaun ninia maibe nia hare katak problema durante ne’e mak hare liuba institusional ninia sei sai nafatin sasidik ida iha TL. Tan ne’e nia dehan durante ne’e governu nafatin ignora CCI-TL tanba sei moris ho rejulusaun hodi halo CCI-TL ne’ebe sai parseiru importante seidauk tau iha konsiderasaun liu-liu muda rejulusaun ba iha Dekretu lei hodi haforsa serbisu CCI-TL iha Timor-Leste.

Hatan ba iha Kestaun refere Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN) Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, hateten iha CCI Indonézia nian iha lei tanba ne’e CCI-TL tenke iha instrumentu legál hodi atribui papél ba setór privadu Timoroan sira. “Kona-ba rezolusaun ne’e hasa’e ba lei ka dekretu-Iei depende ba matéria ne'e tama eskluziva Governu nian, entaun Governu sei trata. Se matéria ne'e tama mai parlamentu, ami sei haree didi'ak no sei trata ho lei,” Aniceto Longuinhos Guterres Lopes hateten. (BT)