Asuransi


DÍLI----Timor-Leste nudar nasaun ida ne’e hetan grasa husi maromak hodi iha Mina no Gas no Husi mina no gas ne’ebe TL iha hodi kontinua halo investimentu iha Merkadu finanseiru atu oinsa bele garante nafatin nia retornu hodi fo kontribuisaun ba Timor-Leste nia dezenvolvimentu.

Durante ne’e, Timor-Leste konsege halo investimentu Finanseiru liuhusi osan minarai iha Boms, Equety liu-liu iha merkadu Internasional maibe husi investimentu ne’ebe iha Timor-Leste seidauk bele garantia nia rendimentu tanba Merkadu Finanseiru nia volatidade tun sae tuir espikulasaun merkadu nian, no laiha ema ida mak halo prosesaun iha futuru.

Maske ema matenek na'in sira sempre uza refernsia balun hodi bele halo espekulasaun fundu petroliferu ne’ebe mak Timor-Leste halo investe iha area Tolu (3) mak hanesan Boms Porsentu 60 (60%), Equety porsentu 35 (35%) no porsentu 5 (5%) Timor-Leste investe hodi forma Ne’ebe uza naran kompania Timor Gap hodi partisipa iha Kampu Greater Sun Rice. Hare husi istorikamente TL nia investimentu equity makas liu iha tinan 2011 depois revisaun fundu petroliferu no antse ne’e iha krize finanseiru iha tinan 2008 Timor-Leste la hetan implikasaun husi krize Mundial, maibe depois TL investe iha Equety 2011 to’o ohin loron merkadu finanseiru fo implikasaun ba fundu Minarai tanba dala ruma tun no dala ruma sae, maibe konsidera nafatin pozitivu.

Husi investimentu fundu Petroliferu ne’ebe Timor-Leste Investe tuir Prezidente konsellu Konsultivu Fundu Petroliferu Juvinal Dias hateten katak husi investimentu ne’ebe Timor-Leste investe hahú husi tinan dahuluk to’o ohin loron maioriamente hetan retornu pozitivu tanba TL konsege hetan billaun $6 husi Investimentu Bons no Equety. “Ita bele hare retornu Investimentu fundu minarai iha Equety no boms to’o ohin loron ne’e pozitivu tanba Timor-Leste hetan billaun $6 husi Investimentu ne’ebe iha, so to’o ohin loron mesmu ke tun sae maibe Timor-Leste seidauk lakon (manan),” dehan Prezidente KKFP Juvinál Dias ba BT iha nia knar fatin, Kobi House Parlamentu Nasional, Kinta (25/06).

Nia esplika katak Kauza Mundial ne’ebe Timor-Leste hasoru iha Investimentu Fundu Petroliferu mak hanesan mudansa Politika, funu entre nasaun bo'ot sira, Presu Mina tun, inklui mos Surtu Corona virus (Covid-19) ne’ebe ohin loron mundu sira hasoru. “Kona-ba Surtu Virus Corona klaru nia implikasaun tanba investimentu finanseiru ne’e iha fator barak fo influesia hanesan Donald Trump atu sai Prezidente ba Estadu Unidus fo implikasaun ba fundu Petroliferu, Mudansa Politika mos fo implikasaun tanba autor merkadu sira atu halo desizaun susar, funu iha Iraq mos fo implikasaun, Pandemia otomatikamente fo implikasaun tanba nia limita movimentu ekonomia nian tanba husi pandemia iha industria barak mak paradu no otomatikamente ita nia fundu petroliferu hetan implikasaun,” hateten nia.

Alende ne’e nia dehan laos kauza mundial deit mak fo implikasaun ba investimentu fundu Petroliferu maibe problema rai laran mos fo implikasaun ba fundu petroliferu ne’ebe mak Timor-Leste iha. Problema ne’ebe fo amiasa ba fundu petroliferu mak governu Timor-Leste halo levantamentu hodi foti osan minarai ba Orsamentu Jeral Estadu Timor-Leste mos amiasa bo'ot tebes. Tanba tuir Juvinal katak durante ne’e Timor-Leste konsege hetan retornu billaun $6 husi investimentu ne’ebe iha maibe kompara balansu rendimentu no despeza (Gastu) ne’ebe Timor-Leste iha bo'ot liu tanba liu ona billaun $12 no ida ne’e sai problema bo'ot ida.

“Ita kompara entre retornu Investimentu fundu Petroliferu ho ida ne’ebe ita gasta iha diferente fali mesmu ita hetan rendimentu Billaun $6 maibe iha tempu ne’ebe hanesan ita gasta maismenus billaun $12 ba iha Orsamentu Estadu, Se ita hare husi balansu Rendimentu nian ho despeza ita hetan billaun $6 no Gasta Billaun $12 no ita iha problema ba ida ne’e,” hateten nia. Nia dehan maske iha lei fundu Petroliferu hateten katak retornu Investimentu ne’ebe iha, espekta atu atinji porsentu 3 (3%) atu nune’e despeza mos tenke porsentu 3, osan ne’ebe iha tenke ekuevalente gasta maibe realidade investimentu lato’o porsentu iha valor real no despeza orsamental liu porsentu 3 (3%).

“Politika publiku ida ne’e fo efeitu ba iha fundu ne’e rasik klaru katak merkadu finanseiru fo implikasaun dezenpenu fundu petroliferu maibe laos nia mesak deit, iha mos rezerva, Maske iha merkadu finanseiru pozitivu bele fo osan levantamentu Orsamentu ne’e liu kakulu Rendimentu (RSE) nia efeitu ne’e sempre iha ba fundu petroliferu, iha diskusaun publiku ema dehan katak hakarak ka lakohi tenke foti osan, Sin no ita konkorda hotu governu foti osan ba dezenvolvimentu Estadu no nasaun nian maibe bele ka lae iha politika ida atu dezenvolve setor seluk tan atu subtitui rendimentu Fundu Petroliferu,” katak nia.

Tan ne’e rekomenda katak atu foti osan tenke bazea mos ba rendimentu ne’ebe iha labele liu lei ne’ebe mak iha. Nune’e mos nia husu ba governu mos atu hanoin ona oinsa buka solusaun liu husi dalan seluk atu labele kontinua depende ba fundu minarai maibe tenke denvolve mos setor produktivu iha rai laran, nune’e iha future labele fo implikasaun ba fundu Petroliferu. “Agora solusaun ida ne’ebe ami hanoin ita bele uza fundu hanesan makina de aranka ba dezenvolvimentu maibe tenke dezenvolve mos setor produtivu sira seluk atu nune’e iha futuru labele fo implikasaun ba fundu petroliferu,” informa nia.

Nune’e mos, iha fatin seluk Peskizador Lao hamutuk Adilsonio da Costa hateten mos katak Timor-Leste iha Impaktu bo'ot, liu-liu iha investimentu fundu petroliferu ne’ebe Estadu halo iha boms no Equedades iha mundu hanesan Pandemia Covid-19 inklui mos mudansa seluk tan. “Ita tenke rekuinese katak inflensia husi pandemia surtu Covid-19 fo implikasaun bo'ot ba investimentu fundu Petroliferu iha nasaun sira seluk ne’ebe ita nia Estadu Investe ba, hanesan iha fulan hirak liuba ita hare katak presu mina rai iha merkadu mundial tun tebes ne’e signifika impaktu negativu ba investimentu fundu petroliferu,” hateten nia ba BT iha nia knar fatin Bebora, Dili, Tersa (23/03)

Nia mos dehan TL lapresiza halo esplikasaun bo'ot ba ida ne’e tamba realidade TL laiha ona rezerva mina ho gas ne’ebe bo'ot hanesan nasaun sira seluk. Nune’e mos, kompania internasional sira, kompania mina no gas sira mos barak mak laiha interese atu halo investimentu iha setor petroliferu. “Sira mos rekonese katak investimentu iha setor mina no gas durante periodu pandemia covid 19 ne lalukrotivo lafinansialmente laprofitado, entaun iha kompania barak mak dada an ka sira koko atu gradualmente husik sira nia investimentu iha kampu mina no gas balun ne’ebe tinan barak sira halo investimentu tamba realidade merkadu finansial ka merkadu global kona-ba mina no gas tun maka'as teb-tebes,’ katak nia.

Alende ne'e nos nia aumenta tan katak Sai kauza bo’ot ba Timor-Leste nia fundu Mina rai mak levantamentu a'as liu ka bo'ot liu RSE hofi fo amiasa bo'ot tebes, Tan ne’e nia dehan tuir lolos governu tenke sukat atu asegura katak rejerva fundu petroliferu ne’ebe mak iha bele uza, maibe bele benifisia mos jerasaun futuru oin mai. “Ita bele hare prosesu levantamentu osamentus fundus petroliferu ne`e, deste 2009 to`o 2015 sempre liu RSE no Lao Hamutuk husu bebeik no fo atensaun bebeik ba governu katak tenke kuidadu atu halo levantamentu husi fundu petroliferu nebe dala barak ita labele kontrola no bele lori risku mos ba ita nia sustentablidade finansas nia futuru,” afirma Peskizador ne’e.

Ohin loron TL iha rezerva uniku mak mina no gas hodi foti halo levantamentu nebe bo'ot ba futuru sei lasustentavel ba tempu naruk tan ne'e tenke kuidadu oinsa atu jere osan ida ne ho diak. Husi ida ne’e nia husu atu buka ona alternativu oinsa bele dezenvolve setor sira seluk atu oinsa bele dezenvolve nasaun ne’e laos depende ba fundu minarai. (BT)