Asuransi


DÍLI----Reprezentante Espesíal ba Ekonómia Azul no Xefe Negosiadór Prinsípal Delimítasaun Fronteira Kay Rala Xanana Gusmão iha-nia intervensaun loke abertura ba Forum Rejional ASEAN (ARF-Sigla Inglesh), hatete TL ilha kiik maibe iha istória boot atu konta tanba desde hahu inisiu luta ba libertasaun nasional to’o hetan restaurasaun independensia iha tinan 2002.

Tan ne’e, hahú 2002 mai to’o agora Timor-Leste ka’er metin prinsipiu kontinua luta harii estadu no dezenvolvimentu nasional. Nune’e iha Tinan 2011 Timor-Leste hasa’i estratejia ida kona-ba PEDN (Planu Estratejia Dezenvolvimentu Nasional) hahu husi 2011 to’o 2030 atu atinji ekonómia ba mediu altu.

Alende ne’e, mai iha 2016 Governu Timor-Leste mós kontinua buka dalan ona hahú konsiliasaun obrigatória tuir Nasoens Unidas nia konvensaun ba lei tasi nian iha fulan Abril tinan 2016 hodi buka dalan ona ba soberania maritima (Tasi) nian. Hafoin disputa ne’ebé naruk, Timor-Leste hahú prosesa ne’e hodi lori Australia ba meza negosiasaun nian, atu nune’e Timor-Leste bele hetan nia direitu soberania no hetan fronteira maritima permanente iha Tasi Timor. Maibe antes hili no hakat liu ida ne’e, Timor-Leste sai nasaun dahuluk hodi utiliza mekanismu tuir konvensaun Nasoens Unidas nian.

Nune’e, antes Timor-Leste sai nasaun dahuluk hodi utiliza mekanismu tuir konvensaun Nasoens Unidas nian konsiliasaun obrigatóriu ida ne’ebé la kesi parte sira no prosesu ne’e sai painel konsiliadór matenek na’in sira hodi fó asistensia ba parte estadu sira hodi hetan rezolusaun amigavél ida ba sira-nia disputa.

Entaun akordu entre Timor-Leste ho Australia ne’e reprezenta marka signifikativu no istória ida ba ordem juridiku internasional no ezemplu ida ba rezolusaun pasifiku ba disputa maritima kompleksu iha mundu tomak. Nune’e, disputa babain han tinan barak, sela’e han dekada barak mak hodi rezolve maibe ho orientasaun komisaun konsiliasaun ONU nian ne’e, Timor-Leste ho Australia resolve nia disputa fronteira maritimas iha deit tinan ida resin (Marsu 2016 hahu halo akordu-16 Marsu 2018) assina tratadu Fronteira maritima no ikus 30 de Agostu 2019 troka notas Timor entre Australia).

“Ami nasaun ilha kiik-oan ida maibé ami iha istória boot ida atu konta. Ami-nia povu sai ona husi konflitu no frajilidade hodi harii fundasaun ne’ebé forte ba dezenvolvimentu nasionál. Dezenvolvimentu nasional lao tuir planu estratejiku dezenvolvimentu nasional dezde 2011. Ami harii ona demokratika ida ne’ebé forte, ne’ebé ita haree ona semana ida ne’e nia laran.

Ami harii ona media ida ne’ebé seguru, toléravel no sosiedade ne’ebé nakloke liu-liu ami servisu mak’as hodi ami nia estadu no harii instituisaun ne’ebé efetivu. Knar ida ne’e la’os fasil ba povu timoroan sira hotu hodi luta mak’as no hasoru susar oioin. Ami estadu ida ne’ebé frajil no ami lao no sidi barak ona durante ami nia jornada ne’e maibé ami nunka atu mehi-nasaun indepedente no soberania ida.

Parte importante ida ba mehi ne’e mak hetan soberania ba ami-nia rai no tasi hanesan nasaun marítima, ami nia tasi ne’e hola parte ba ami nia moris lor-loron tanba Tasi iha signifika espiritual ba ami,” hateten Xanana liu husi nia Diskursu iha Salaun Ministeriu Finansas hafoin halo Abertura ba Seminariu ARF, Kinta (27/02).

Ne’e dunik, Timor-Leste ilha kiik Maibe iha Istória boot atu konta tanba tuir ami (timoroan) ne’e abo lafaek nia beioan, bainhira nia hakotu iis, nia isin fila an ba Timor, Meik iha kotuk sai foho, no tasi mak fatin ikus ba nia deskansa. Nia dehan, timoroan barak depende ba tasi ba sira nia moris loroloron no dezenvolvimentu ekonomia azul no industria petroleum ida bazeia ba rezerava mina no gas iha tasi-kidun sei apoia ba ami-nia ekonomia iha futuru.

Atu atinji ami-nia mehi ba soberania politika no ekonomia no realiza kapasidade nasaun nian tomak, ami presiza soberania ba tasi no rai maran. “Delimitasaun fronteira marítimas permanente ne’e importante tebes ba Timor-Leste tanba ne’e mak ami-nia disputa ho Austrália ne’e signifika tebes. Dezde ami-nia indepedensia iha tinan 2002, Austrália lakohi atu konkorda ba fronteira marítima ida tuir lei internasionál.

Ida ne’e husik hela ami ho dalan ida deit mak atu haree ba konstituisaun tasi nian Unidas konvensaun kona-ba Lei Tasi nian, hodi hetan solusaun ida,” katak nia. Nia hateten, Timor-Leste sempre apoia ho mak’as ba orden ho regra no sistema internasionál ne’ebé komunidade nasaun barak tane ho as. Nune’e, durante ami-nia luta ba indepedensia Timor-Leste husu ba lei internasionál hodi aberta liberta ami nia povu. Iha Timor-Leste luta ba soberania marítima, ami dala ida tan fila ba lei internasionál no hetan rezultadu ida ne’ebé justu ba ami-nia nasaun.

Nia Esplika, Tuir UNCLOS, nune’e mos lei konsuetudináriu internasionál (Customary internaional law), nasaun hotu iha direitu atu halo negosiasaun ba fronteiras marítima permanentes ho sira nia viziñu. Hanesan ita-boot sira hatene UNCLOS mos fó dalan hodi hetan rezolusaun ba disputa sira. Se bele hetan akordu ida liu husi negosiasaun disputa hirak ne’e bele submete ba tribunal internaionál ida ka orgaun sira seluk tuir UNCLOS.

Ne’e dunik, orgaun sira ne’ebé vinkula ba rezolusaun ba disputa sira tuir UNCLOS inkliu Tribunal Internasionál Justisa, Tribunal Internaionál ba Lei Tasi nian no seluk tan. Maibe Timor-Leste iha situsaun difisil tebes ida tanba molok restaurasau ami-nia Indepedensia, Australia hasai-an tiha husi jurisdisaun ne’ebé kesi hodi tesi lia kona-ba fronteira marítima. Felizmente, UNCLOS iha dalan seluk ne’ebé seidauk utiliza antes ne’e-konsiliasaun obrigatória.

Tuir opsaun ida ne’e halibur tiha painel peritu indepedente ida tur hamutuk ho parte sira iha konsiliasaun hodi koko no hetan akordu ida no Mekanizmu ida ne’ebé iha hodi asegura katak sei la iha disputa froteira marítima mak sei la rezolve hodi mantein dame no seguransa internaionál.

“Ho opsaun ida ne’e mak Timor-Leste hili hodi rezolve ami-nia fronteiras marítimas ho Austrália, ami sai nasaun dahuluk ne’ebé hahú prosesu konsiliasaun obrigatória ida, iha dia 13 fulan Abril tinan 2016 ha’u (Xanana Gusmão) rasik entrega kopia notifikasaun hahú prosesu konsiliasaun obrigatória ne’e ba sekretária-Jeral iha tempu ne’ebá nian Ban Ki-Moon, iha Nova Iorke, Prosesu ne’e envolve painel konsiliador indepedente ida hanaran komisan konsiliasaun tur hamutuk ho parte sira hodi hetan akordu ida.

Se too prosesu ne’e remata no se la hetan akordu karik parte sira ne’ebé hola parte ba konsiliasaun ne’e sei halo negosiasaun ho boa fé bazeia ba relatóriu ida husi komisaun konsiliasaun ne’e. Ne’ebé sira aprezenta ba Sekretariu-Jeral Nasoens Unidas nian Konsiliasaun ne’e fasil prosesu no Timor-Leste ho Australia luta makas defende sira ida-idak nia interese nasional,” Salienta nia.

Nia hateten, Liu tiha negosiasaun barak, ho komisaun konsiliasaun, hetan duni solusaun ida iha dia 30 fulan Agostu tinan 2017-loron hanesan iha tinan 18 liuba timoroan sira vota ba indepedensia hetan akordu ida ho Austrália kona-ba fronteira marítima ne’ebé tuir duni lei internasionál Istória konsiliasaun obrigatória hakerek ona iha livru Fronteiras Foun Timor-Leste nia Konsiliasaun istórika kona-ba Fronteiras marítimas iha Tasi Timor.

Nia kontinua husu, Ita-boot sira ida-idak hetan ona kopia ida ona ba Timor-Leste hetan fronteiras marítimas permanentes ho Austrália ne’e reprezenta hakat ikus ida ba ami nia luta ba soberania kompleta. Ida ne’e mos testamentu ida ba ami-nia povu ne’ebé aten barani hodi hili prosedimentu ida ne’ebé ema nunka uza antes ne’e. Nia afirma, fronteira marítima ho Austrália ne’e lori ona ba ami-nia nasaun foun no fó oportunidade ba ami atu haree ba ami-nia rikusoin tasi nian.

“Ha’u mos fiar katak susu konsiliasaun obrigatória nian ne’e bele sai hanesan ezemplu ba nasaun sira seluk ne’ebé iha situsaun hanesan. Konsiliasaun tuir UNCLOS ne’e hatudu promesa sistema no orden internasionál iha tempu ne’ebé susar. Iha ita-nia mundu ne’ebé ho problema barak, lei internasionál sai hanesan fundasaun ba dame no dezenvolvimentu,” tenik nia.

Tanba ne’e mak forum ida ne’e importante tebes ba ita-nia halibur hamutuk ema sira ne’ebé bele defende sistema internasionál no sira ne’ebé komprende importansia lei tasi nian. Maske Timor-Leste nasaun kiik ida maibe ami-nia hakarak halo esforsu tomak hodi fó apoiu hodi hetan rezolusaun ba disputa sira inklui disputa fronteira marítima ne’ebé ameasa seguransa no kooperasaun global.

“Ami sei ho ksolok fahe ami nia esperiensia, no saida mak ami aprende tiha ona, ho nasaun aira ne’ebé iha pozisaun hanesan ho ami. Ha’u haree forum ida ne’e hanesan parte ba ami-nia komitmentu ne’e no hein atu fahe ami nia esperiensia ho ita boot sira hotu,” Espektativa Xanana. Nia kontinua Afirma tan, Ha’u (Xanana Gusmão) haksolok tebes tanba forum ida ne’e haree mos kona-ba disputa ba peskaria no ambiente Ema liu husi biliaun 3 mak depende ba tasi ba sira nia moris lorloron, inklui timoroan sira.

Maibé ita-nia tasi ne’e’ ema explora makas liu ona no nakonu ho populasaun inklui nakonu ho plastiku oinsa mak ita jere ita-nia tasi no nia rekursu sira ne’e importante tebes ba ita nia futuru no hodi haree ba mudansa klimatika. Iha tinan 2012 ha’u (Xanana) promete ona ba prezidenti Kiribati, Anote Tong katak, “Ha’u sei levanta kestaun mudansa klimatika ne’e iha forum mundial ne’ebé deit mak ha’u partisipa,” katak nia.

Nasaun ne’e uluk no agora-sei iha risku nafatin hanesan ha’u nia belun diak, Sekretáriu-Jeral ONU, António Guteres hatete iha forum ekonomia global iha Davos tinan ne’e katak mudansa klimatika mak sei hamate ita la’os planeta. Ida ne’e sei hatudu momos mai ita katak ita tenke muda ita-nia hahalok.

Tanba tuir Objetivu dezenvolvimentu Sustentavel (SDG) 14-atu konserva no utiliza tasi no rekursu sira iha tasi laran ho didiak-ne’e importante tebes ba ita ema moris. SDG 14 ne’e ko’alia kona-ba konservasaun no sustentabilidade hodi utiliza rekursu sira iha tasi laran liu husi lei internasionál. “Ha’u hein katak ita sei halao diskusaun diak kona-ba importante lei tasi nian no rezolve disputa kona-kona ba peskaria no ambiente. Hanesan nasaun barak protesaun ba ambiente tasi nian ne’e importante tebes ba Timor-Leste nia dezenvolvimentu sustentavel,”Dehan Xanana.

Nia hateten, Timor-Leste hanesan membru ida ba Coral Tringle servisu hamutuk ho nasaun viziñu sira hodi proteje ekosistema espesial ida ne’e no espesie 3.000 iha nia laran. Iha ita nia tasi feto Ombai ho Wetar Straits hensan dalan ba baleia Sira-inklui baleia azul-nune’e mos ikan boot sira seluk. No iha USAID nia peskiza ikus-ikus ne’e hetan katak ilha Ataúro nia koral mak ho biodiversidade liu iha mundu.

Iha fulan Juñu ha’u (Xanana Gusmão) sei partisipa iha ONU nia konferensia Oceanu 2020 iha Lisboa. Ida ne’e oportunidade ida hodi aprezenta Timor-Leste nia vizaun kon-ba ekonomia azul no ami nia planu hodi atinji SDG14. Depois Ida ne’e sei inklui habelar ami-nia área mariña protejidu konserva ita nia koral, proteje ita-nia ai-tasi fornese peskaria ne’ebé sustentavel no estabelese Sentru Edukasaun Mariña atu nune’e ami-nia foinsa’e sira bele hola parte ba Jerasaun Azul ida.

Atu implementa inisiativa hirak ne’e, ami sei asegura katak ami proteje ami-nia peskador tradisionál sira ne’ebé depende ba tasi hodi suporta sia nia familia no sira nis komunidade. Molok ha’u remata, ha’u hakarak dehan liafuan badak ruma kona-ba ASEAN nia importansia Sudeste Aziátiku iha istória kolonialismu no konflitu ne’ebé difisil, nune’e hasoru difikuldade boot ba nia dezenvolvimentu no ho-nia kultura ne’ebé oioin, rejiaun no lian. Maske ho difikuldade hirak ne’e, Sudeste aziátiku sai ona rejiaun ida ne’ebé vibrante no dinámiku no iha influensia boot ba ekonomia global.

Importante liu mak Sudeste Aziátiku halibur hamutuk iha kooperasaun no solidariedade ho identidade no kultura ida deit. Ida ne’e mak sai hanesan susesu boot ba ASEAN nian. “Hanesan nasaun úniku ida Sudeste aziátiku ne’ebé la’os membru ASEAN nian ,Timor-Leste sei buka hela atu hola parte ba orgaun importante ida ne’e. ASEAN ne’e hola parte ba fabrika ita-nia rejiaun nian no povu Timor hein atu sai membru ida ne’ebé ativa no pozitivu ba komunidade ida ne’e,” Afirma Xanana. (BT)