Prosesu negosiasaun kona-ba kadoras hosi kampu mina Greater Sunrise iha Tasi Timor sei la’o nafatin maski la’o neneik liu, tuir deklarasaun governu nian liu hosi sekretariu estadu ba rekursu naturais nian. Maibe negosiasaun ne’e la’o oinsa, no to’o ona iha nebe, ita hotu kestiona no konsidera governu mak hala’o negosiasaun ne’e la ho malorek ka transparansia.Iha mediu fulan Janeiru liuba governu fo deklararasaun ida katak ita seidauk lakon kadoras atu dada mai Timor Lorosa’e. Deklarasaun nebe hato’o liu hosi Sekretariu Estadu ba Rekursu Naturais Alfredo Pires ne’e hanesan hatudu impresaun katak ita laiha kbiit hasoru governu Australia ho nia kompañia mina nasional Woodside.

Bele dehan nune’e tanba tuir deklarasaun governu nian katak esforsu nebe halo mak sei halo peskiza ba tasi nia klean ba kadoras bele mai ka lae, presiza tempu naruk tinan rua ka tolu tan. Entertantu akordu Timor Leste ho Australia kona-ba Certain Maritime Arrangements in The Timor Sea (CMATS) kona ba negosiasaun Greater Sunrise (GS) sei remata iha tinan 2013. Se akordu ne’e nia vigor remata iha 2013, bele akontese saida mak ita hein ne’e la realiza duni. Satan governu rasik la fo garantia atu dada kadoras ne’e mai.Ita barak mak kestiona kbiit governu nian ba prosesu negosiasaun ida ne’e. maski dehan ita sei mantein nafatin pozisaun kadoras tenke mai ita nia rai, ita deskonfia ba ita nia governu labele halo buat ida hodi nune’e to’o ohin loron seidauk iha rezultadu atu dada kadoras mina ne’e mai Timor Lorosa’e. Negosiasaun kona-ba kadoras ne’e laiha mudansa no ita kuatir ne’e sei la susesu.

Luta Hamutuk, organizasaun nebe hala’o knar haree kona-ba kestaun minarai nian, reprezenta sosiedade sivil duun ita nia governu rasik la garante atu dada kadoras mai ita nia rai. Tuir sira nia haree durante tinan haat ona prosesu negosiasaun hodi ezije dada kadoras mai Timor Lorosa’e laiha mudansa.Luta Hamutuk ate hatete governu hatudu pontu fraku ho akordu CMATS. Timor Leste bele iha posibilidade lakon nia riku soin iha tasi klaran.Kritika ba governu ne’e ita bele dehan fo sentidu ida hosi sosiedade sivil tanba konsidera ida ne’e interese nasional povu tomak nian. Ne’e duni hanoin konstrutivu hodi enkoraja ba malu mak importante. Labele hamosu hanoin ida nudar retorika nebe justru halo ita nia pozisaun sai fraku liu tan fali. Ne’e duni importante ba entidade tomak, governu, organizasaun la’os governamental sira atu lolo liman, la’o hamutuk hodi hasoru dezafiu nebe boot ba asuntu soin minarai nebe durante ne’e ita depende deit ba ida ne’e nudar ita nia iis hodi moris nudar nasaun no estadu ida iha mundu rai klaran.

Parte governu ita hein katak bele esforsu ho kbiit matenek nebe iha atu halo negosiasaun ho susesu. Maski governu mak iha poder hala’o ida ne’e, ita hein katak governu mos bele hatudu netik ho transpatante saida mak sira hala’o ona no to’o iha nebe ona. Husu hanoin balu hosi sosiedade sivil oinsa bele tau hamutuk ba ita hotu nia diak. Nune’e laiha deskonfia malu entre entidade hotu, maibe buka solusaun ba interese ita hotu nian, povu Timor Lorosa’e tomak nian. ha parte sosiedade sivil mos tenke buka oinsa atu labele fo sala deit ba governu maibe servisu hamutuk, dudu ita nia governu esplora povu nia hanoin atu bele hetan direitu ita nia ba saida mak konsidera ita nia soin hanesan minarai iha tasi laran nebe kompañia beilera mina sira kuaze xupa barak liu ona hosi ita. Hanoin liafuan matenek balu nian katak: hamutuk ita forte, namkari ida-idak ita sei tohar ka monu.***

Lali’an:

• Timor Leste sei lakon iha negosiasaun kadoras Greater Sunrise
 Labele hatudu pontu fraku, diak liu hamutuk tuba rai metin
• Dili sai paraizu ba lixu
 Ne’e tanba ita hotu iha Dili mos laiha konsiensia
• MTCI hala’o inspesaun ba negosiante roda tolu
 Ba negosiante estranjeiru sira hotu ona ka?