DÍLI----Situasaun politika ne’ebe mak durante ne’e lao iha Timor-Leste hahú husi Tinan 2017 to’o ohin loron lori dezastre boot ba empreza sira ne’ebe mak durante ne’e halao sira nia atividade ekonomia iha Timor-Leste.

Dezastre ne’ebe empreza sira hasoru relasiona ho situasaun ne’ebe lao iha rai laran mak hanesan rendimentu empreza sira tantu empreza Nasional nomos empreza internasional sira ne’ebe mak halao sira nia atividade iha Timor-Leste hanesan Komersiu, Industria, Konstrusaun inklui mos Investimentu sira.

Husi atividade sira nee’ebe empreza sira halao iha Timor-Leste konsege fó kontribuisaun ba dezenvolvimentu Nasaun ninian hanesan selu taxa inklui mos ajuda estadu no governu hodi minimiza numeru dezempregu ne’ebe mak nasaun Timor-Leste hasoru. Husi situasaun ne’ebe lao iha rai laran ohin loron empreza sira barak mak kontinua ho fuan boot hodi tahan hodi kontinua empréga timoroan sira ba servisu maske sira hasoru problema oin-oin hodi lao ho situasaun kee kuak no taka kuak.

Empreza sira hahú kee kuak no taka kuak ho rajaun empreza sira foti osan husi rendimentu fatin seluk hodi selu fali ba traballador sira iha ne’ebe mak empreza sira empréga. Tuir diretora Jacinto Departamentu Store Claricia Lay konta tuir katak ho situasaun ne’ebe ohin loron Timor-Leste hasoru konsege lori negativu barak ba empreza sira ne’ebe mak durante ne’e halao atividade hanesan komersiu nomos investimentu sira hodi selu tusan ne’ebe mak iha.

“Kona-ba situasaun ohin loron empreza sira kee kuak no taka kuak iha tanbá ha’u hare kuandu ha’u sai distributor iha tinan 2004 to’o iha 2014, ha’u fó kreditu sasan ba ema la boot hanesan agora, agora hau fó kreditu ba sira boot liutan maibe sira selu susar uituan tanbá sira tenke buka osan segunda nian hodi taka ba kinta, buka fali ba kinta hodi taka fali ba segunda, no ida ne’e akontese no sente ida ne’e,” dehan diretora Claricia Lay ba BT iha nia knar fatin, JDS, Kuluhun, Díli, semana kotuk.

Nia esplika katak problema refere empreza sira hasoru tanbá situasaun politika ne’ebe lao iha rai laran hodi fó prejudikasaun ba Orsamentu Jeral Estadu ninian ne’ebe sai save importante ba dezenvolvimentu nasaun ninian, lakonsege sirkula iha rai laran hodi fó mos impaktu ba rendimentu atividade empreza sira nian.

“Prosesu ida ne’e mak ita dehan ita gali luban tutup luban mak ida ne’e ezemplu ha’u faan loja ida nian taka fali ba loja ida ne’e nian, ha’u foti fali husi loja A hodi taka fali ba loja B, ida ne’e akontese kleur ona hahú kedas iha tinan 2017 to’o agora,” hateten Claricia. Alende ne’e nia mos afirma katak laos deit problema refere empreza sira hasoru maibe empreza sira mos balun konsege faan sira nia rikusoin balun ne’ebe la merese atu faan hodi selu traballador sira maibe tanbá situasaun obriga empreza balun tenke faan nia rikusoin balun hanesan Kareta, Rai no Uma hodi salva problema ne’ebe empreza hasoru.

“Kona-ba faan rikusoin balun hodi selu traballador ida ne’e akontese duni tanbá iha empreza boot balun hahú faan sira nia rai maske uluk sosa maibe ohin loron sira faan fila-fali hodi kontinua funsiona tanbá nia la faan nia hamate ona nia kompaña,” hatete nia. Tan ne’e Claricia Lay hateten katak wainhira situasaun politika kontinua lao ba oin no laiha solusaun mak empreza barak mak sei taka no numeru dezempregu sei aumenta iha Timor-Leste.

“Sé situasaun ne’e mak kontinua lao hanesan ne’e to’o fulan neen mai ema barak sei gulung Tikar,” Informa Claricia. Iha fatin seluk Prezidente Camara Comersiu Industria Timor-Leste (CCI-TL) Oscar Lima mos hateten katak situasaun politika ne’ebe ohin loron lao iha Timor-Leste hahú fó impaktu ba rendimentu Empreza inklui mos lori dezastre ba traballador ne’ebe empreza sira empréga.

“Hau hakarak hateten deit katak situasaun ohin loron lori problema boot ba empreza ne’ebe ami loke tanbá rendimentu hahú tun dadaun, husi rendimentu tun amiasa mos trabllador sira ne’ebe ami emprega,” hateten Oscar Lima ba BT iha nia knar fatin, Acait foin lalais ne’e. Nia esplika katak amiasa ne’ebe mak traballador sira hasoru mak empreza sira oras ne’e hahú redus nia traballador sira tanbá laiha rendimentu hodi selu sira.

Nia dehan wainhira situasaun ne’e kontinua lao ba oin mak empreza barak sei taka inklui mos numeru dezempregu sei aumenta inklui sei kria mos problema iha rai laran. “Sé situasaun ne’e kontinua lao ba oin mak empreza barak mak sei taka tanbá laiha osan hodi selu taxa, Selu traballador sira, Selu eletrisidade sira ne’e inklui numeru dezempregu mos sei aumenta ba beibeik iha Timor- Leste,” informa nia.

Alende ne’e tuir Informasaun husi traballador balun ne’ebe servisu iha kompaña Internasional ida (Red-Latemi) ne’ebe halao atividade hodi kaer obras Estadu nian iha Timor-Leste, ne’ebe lakohi publika nia naran katak maske empreza internasional balun hahú minimiza loron servisu (rotativa) ba traballador sira tanbá laiha finanseiru hodi selu sira, inklui mos sira kuaze fulan 3 ona seidauk simu Salariu.

“Ami mos servisu iha empreza boot husi rai laran (lakohi Temi) ami agora servisu rotativa semana ida grupu ida tama no semana oin ami mak tama fali tanbá laiha osan hodi selu ami, inklui ami mos kuaze fulan 3 ona la simu salariu,” hateten nia. Nia dehan maske empreza muda ajenda servisu ne’ebe lahanesan bainbain, sira pasensia servisu tanbá sira komprende kona-ba situasaun ne’ebe ohin loron lao iha Timor-Leste.

“Situasaun mak halo ami pasensia servisu, ita ba uma mos hanesan deit, ba halo saida, maske sira seidauk selu ami nia salariu maibe kompaña sempre komprende no sei selu iha tempu ida,” hateten nia. Tan ne’e nia husu ba lideransa sira atu unidade hodi hakotu problema ne’ebe mak iha nune’e labele lori dezastre ba dezenvolvimentu Timor-Leste. (BT)