Prezidente CCI-TL, Oscar Lima
Prezidente CCI-TL, Oscar Lima

Prezidente CCI-TL, Oscar Lima
DÍLI----Tuir komprimisiu Politika Governu da VIII katak bazea ba Programa VIII Governo Konstitusional sai hanesan instrumentu polítiku ida, ba tinan lima, ne’ebé reflete aspirasoens povo timor nian no mós fó sai medidas prioritárias ba dezenvolvimentu sustentável, hanesan define ona iha ‘Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-2030’.

Ezekutivu ida ne’e, durante nia mandatu, sei kontinua kontribui ba transforma Timor-Leste, país ida ne’ebé iha rendimentus ki’ik ba país ida ho rendimentus médios-altos, país iha ne’ebé populasaun moris iha seguransa nia laran no saudável, instruída no próspera.

Programa Governu nian inkorpora (katak, tau mós) roteiro (dalan) ne’ebé Timor-Leste define tiha ona atu kumpri (ka implementa) “Ajenda 2030 ba Dezenvolvimentu Sustentável, husi Nasoens Unidas”, roteiro ida ne’ebé dezenvolvidu (ka halo) ho baze iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu, hodi artikula ninia metas ho prioridades ho “Objetivus Dezenvolvimentu Sustentável (ODS)”, atu bele atinje progressus ne’ebé konkretus ba dezenvolvimentu sustentável.

Iha VIII governu nia promote katak sei Hadi’a komunikasaun no hadi’a parserias estratéjikas entre setor públiku no privadu, hodi halo alinhamentu ba prioridades, atu nune’e setor privadu bele sai parseiru estratéjiku ida diak-liu ba Governu maibe hare fila fali ba realidade ne’ebé mak iha hatudu katak governu Timor Leste la seriu rezolve problema setór privadu nian besik ona tinan 2 nia laran liu liu kona ba tusan setór privadu nian hanesan pagamentu ba projetu 143 ne’ebé mak setór privadu implementa ona.

Alende ne’e iha VIII Governu Konstituisional nian katak Diversifikasaun ekonómika no kriasaun empregu, mak sai prioridades ba Governo no Investimentus iha kapital sosial, ho objetivu atu harí sosiedade saudável no instruída, no ho nune’e bele hatán ba nesesidades sosiais povu-nian no bele hamosu forsa-de-trabalhu atu bele disponível ba dezenvolvimentu País nian. Investimentus ne’ebé aloka iha infrastruturas ho hanoin atu kontribui ba ekonomia ida ke buras, interligada no sustentável.

Tan ne’e liu husi Orsamentu Jeral Estadu 2018 no 2019 governu iha parlamentu Nasional promote atu hakotu tusan hotu maibe realidade ohin loron sidauk bele realize komprimisiu ne’e hodi halo setór privadu sira tenke hein sira nia tusan inklui mos banku ejiji mos setór privadu sira hodi kumrpi sira nia obrigasaun. Tuir Prezidente Camara Comersiu Industria Timor Leste (CCI-TL) Oscar Lima hateten katak bazea ba bazea ba Orsamentu Jeral Estadu 2018 no 2019 iha ona komprimisiu husi governu atu selu tusan hirak ne’e maibe realidade ohin loron setór privadu barak mak seidauk hetan pagamentu husi governu.

“Kolia kona-ba Orsamentu Jeral Estadu (OJE) tinan 2018 too tinan 2019 iha ne’eba ne’e ita iha ona komprimisiu atu selu ba ita nia emprejariu sira tanba ami kualia lolos deit, emprejariu sira barak tebes no dadas is tebes, ne’ebé mak ami hasoru malu dala barak, hamutuk ho prezidenti da Republika ho hasoru malu ho primeiru ministru hasoru malu mos ministru koordenador asuntu ekonomiku maibe seidauk selu,” dehan Prezidente CCI-TL Oscar Lima ba BT iha Hotel Novo Turismu Foin lalais ne’e.

Nia esplika katak ho problema ne’ebé mak iha kontinua aumenta problema nomos husik todan beibeik ba setór privadu sira maske konsege iha ona pagamentu balun maibe sei minimu tebes husi governu. Maske projetu hirak ne’e konsege implementa ona maibe sidauk halo pagamentu inklus mai liu husi CCI-TL sempre simu keisa kona ba problema pagamentu husi empreza rai laran no konsege hato’o ba ministeriu kompetente maibe seidauk iha rejultadu.

“Ema barak mak halo keiza kata, sira nia osan seidauk selu ami (CCI-TL-Red) nia obrigasaun tenki hatoo ba publiku atu nune’e bele iha solusaun, duke ami kualia ona ba ita nia governante sira, inkluzivamente ministru kompetente hanesan mos ministru obras publika ba ministru sira ne’ebé mak iha ligasaun ba servisu ne’e ami hatoo hotu ona, ne’ebé ami husu bele halo aliantamentu halo duke orsamentu jeral tinan 2019 ne’e se bele selu ba ita nia kolegas emprejariu sira ne’e, tanba ita nia kolegas emprejariu sira ne’e, agora dada is tebes,” dehan Oscar Lima.

Nia mos dehan katak problema setór privadu nudar problema interse nasaun ninian tanba bainhira governu la halo pagamentu ba projetu sira mak sei fo afeitasaun ba ekonomia rai laran tanba durante ne’e ekonomia lao depende makas liu ba iha setór publiku.“Ida ne’e ita labele nega tanba ita nia emprejariu nasional laiha kapasidade atu bele absorve atu bele ajuda ekonomia nasaun ne’e nian, ita hotu hatene ita nia ekonomia ne’e ita hatene katak, sei iha agora ne’e sei mai husi setor publiku,” katak nia.

Nia klarifika katak husi kontribuisaun setor privadu hatoo atu emprega ema servisu maibe osan ne’ebé mak setór privadu garantia kontinua hakoi atu halo investimentu iha Timor Leste. “Momentu iha ne’eba ami hasoru malu iha ona komprimisio katak, sei selu no iha tan komisaun inkeritu hare ba problema sira ne’e hotu, prolema ida ne’e liu tia ona, problema komisaun inkeritu problema seluk ida, kazu ne’ebé mak atu selu ne’e governu mos iha komprimisiu katak selu, ministru sira rasik hateten sei selu, agora problema mak ida ne’e selu maibe osan ne’e minimu tebes, ami lakonsege loron ne’e maibe ita hare didiak anspirasaun ema hotu hakilar ne’e barak mak seidauk selu,” ketiona nia.

Oscar mos dehan husi problema pagamentu fo impaktu mos ba iha implementasaun projetu balun tanba projetu balun konsege finalize porsentu 100 maibe balun la konsege kontinua tanba laiha osan atu bele sosa material sira hodi bele kontinua obra ne’ebé mak iha. Inklui husi pagamentu tarde fo implikasaun ba mos kreditu ne’ebé mak setór privadu sira foti osan iha banku tanba lukru ne’ebé mak iha tenke selu fali ba iha banku sira, maske iha implementasaun Cass Flow projetu ho nia durasaun tinan ida iha afeitasaun ba iha pagamentu rutina nomos afeita ba iha lukru ne’ebé mak iha.

“Ema hot-hotu ba kreditu banku agora ne’e susar tebes, bainhira ba banku ona hau hakarak hateten katak, ba banku ona empreja atu mate ona lukru ba hotu ba banku ma khan, ida ne’e susar no kuandu atras ona tinan ho balun lukru empreja nian ne’e konta ona 100% lakon ne’e projeitu hot-hotu hanesan ne’e,” halerik nia. Oscar Mos dehan husi implikasaun pagamentu tarde fo impaktu mos ba iha empreja sira ne’ebé halo kreditu iha banku bazea ba kriteria ne’ebé mak banku aplika ba iha empreja sira ne’ebé mak kaer projetu.

“Laiha pagamentu maluk balun ne’ebé mak hetan kreditu husi banku ne’e automatikamente komesa lakon, lakon tanba nia konta ona durante fulan nen nia tenki selu ona atu nune’e bele lao diak, too ikus lakonege entaun emprejariu barak mak agora ne’e hein katak problema bot ida balun komesa taka dadauk no balun komesa hatun ninia traballadores bele ministeriu kompetente sira tenki resolve ona ba problema sira ne’e ho lais liu diak liu,” husu nia. Nia mos informa katak husi pagamentu tarde fo implikasaun mos ba iha ekonmia rai laran tanba kontribuisaun setór privadu nian hahú mehis ba beibeik no ekonomia TL kontinua depedensia ba setór publiku.

Iha biban ne’e mos Prezidente Consellu Administrasaun Banku Nasional Komersiu Timor-Leste (BNKTL) Brigido De Sousa hateten katak durante tinan 2 ekonomia Timor Leste lao ho Orsamentu Doadesmi konsege fo implikasaun ba iha Setór Finanseiru nomos Setór privadu tanba afeitasaun makas ba iha kreditu ne’ebé banku fo ba iha setór privadu sira. Maske iha VI no VII governu konsege fo projetu barak ba empreza sira hodi ejekuta maibe ikus mai governu lakonsege selu tanba lao deit ho orsamentu Doa desimu hodi fo afeitasaun ba kreditu ne’ebé banku fob a setór privadu tanba setór privadu lakonsege selu fali nia obrigasaun.

“Iha governu anterior VI governu konstituisional ne’e fo halo projeitu ne’ebé mak barak no kompana barak hetan projeitu, sira lakonsege sira halo duni ejekuta iha terenu sira halo ponte halo estrada uma no edifisiu buat sira ne’e hotu, maibe tempu iha ne’eba governu lao deit ho orsamentu dua desimu, entaun la konsege selu sira, entaun situasaun sira ne’e konjertesa ba banku, tanba sira labele selu banku, entaun siknifika katak, sira nia kreditu ne’e iha risku bele sai paradu,” dehan Prezidente BNKTL ba BT iha nia knar fatin Timor Plaza foin lalais ne’e. Nia dehan husi problema pagamentu ne’ebé iha tenke fo servisu todan ba Banku sira tanba tenke halo esforsu estra ordianariu hodi halao aprosimasaun ho empreja sira kona ba kreditu ne’ebé mak iha.

“Seidauk hetan pagamentu husi govenu entaun banku hakarak ka lakoi tenki halo prolongamentu ba sira nia preodit kredit ne’e, hanesan mate ona sira tenki selu hotu iha fulan dezembru maibe sira seidauk hetan pagamentu husi govenu, entaun ami prolonga tan hanesan dezembru tinan 2019, buat sira ne’e mak banku tenki halo,” dehan nia. Nia afirma katak depois iha VIII governu konstitusional aprova orsamentu 2018 no 2019 setór privadu sira konsege selu fali sira nia obrigasaun kreditu maibe to’o ohin loron balun seidauk selu sira nia kreditu ho rajaun seidauk hetan pagamentu husi governu.

“Depois iha tinan 2018 orsamentu ne’ebé mak aprovadu pois tinan 2019, sira komesa selu fali ona maske la mai dala ida tuir sira nia hakarak, maibe nune’e nune’e osan ne’e tama, sira selu fali ona sira nia kreditu, ne’ebé mak hanesan uluk kuandu iha tinan 2017 ne’e kerditu ne’ebé mak BNKTL fo ba projeitu sira ne’e kuaze $31 too $32 miloens ne’e tinan 2016 atu ba tinan 2017,” dehan nian. Nia dehan husi kreditu ne’ebé banku fo to’o ohin loron balansu ne’ebé selu fila fali hamutuk millaun $17, siknifika metade kreditu empreza sira seidauk selu.

“Hanoin ne’e fo impaktu duni ba banku, maibe banku tenki halo esforsu bele rekopera fila-fali no kualia fila-fali bele hetan reinbolsa sira ne’e mai banku, hanoin ida ne’e laos rajaun ba banku sira para la fo kreditu, maibe ita tenki hare kazu ba kazu, tanba primeiru lugar laos la selu tanba sira nia kulpa, tanba governu la selu sira entaun governu la selu sira laiha osan atu obriga selu fali ba banku,” dehan nia. Nia mos informa katak husi pagamentu tarde fo impaktu ba banku atu kontinua fasilita kreditu ba publiku liu liu kona ba implementasaun projetu. “Ami agora presiza kuidadu liu tan liu-liu ba kreditu ba projeitu sira ne’e tenki asegura garante didiak,” informa nia. (BT)