Alfredo Pires
Alfredo Pires

Alfredo Pires
DILI----Governu rai rua Timor-Leste (TL) no Australia konkorda atu hapara tratadu Certain Maritime Agreement on the Timor Sea (CMATS) ne’ebé asina iha tinan 2006 nune’e sei fo espasu foun ba rai rua hodi defini fronteira tasi.

Tratadu ne’ebé durante ne’e kesi metin Timor atu labele koalia kona-ba ninia fronteria tasi durante tinan 50 nia laran ne’e ohin loron konsege hetan konkordansia entre nasaun rua hafoin Timor-Leste lori kazu ne’e ba tribunal internasional.

“Ita konkorda ona iha komisaun konsiliasaun, atu dehan katak aktividade sira hotu ne’ebé agora la’o dadauk hela no lao nafatin hela no ema balun rona katak Bayu Undang para ne’e lae no agora lao hela no CMATS paradu to’o Abril hotu ona maske sira seluk iha ligasaun maibe ita fokus lai ba iha prosesu ne’e lai,” dehan Ministru Petrolium Rekursu Minarais Alfredo Pires ba BT iha nia kna'ar Fatin Bebora, Dili Sesta-Feira (17/02).

Nia esplika tradatu CMATS sei la fó impaktu ba iha projetu tasi mane tanba projetu refere kestaun seluk no la involve iha tratadu ne’e rasik. “Kona-ba refanaria planu atu dada pipe line ne’e asuntu seluk fali tanba ida ne’e ita buka atu rezolve ita nia problema fronteira maritima ne’e, kona-ba impaktu ida ne’e seidauk parte iha ita nia estratejia nian ne’e hodi rezolve kestaun fronteira maritima nian ne’e no saida mak ita haree ona iha konsiliasaun,” dehan Alfredo.

Nia afirma oras ne’e dadaun nasaun rua iha ona voa bontade atu rezolve problema refere tanba hotu-hotu foti ona ninia disizaun hodi pubika ona iha média. “Nain rua hakerek ona iha media hotu katak ita sei aprosima prosesu ne’e ho boa vontade atu rezolve no ita tenke fó tempu ba ida ne’e no ida idak foti ona medidas konkretu atu bele halo ambiente ida hodi bele kolia hanesan agora tur kolia dadauk hela ne’e,” Ministru ne’e hatete.

Alende ne’e iha parte seluk Ministru Negosiu Estrajeiru no Kooperasaun (MNEK), Hernani Coelho ho Ministru Negosiu Estranjeiru Australia foin lalais ne’e asina ona akordu katak Tratadu CMATS vale to’o de’it fulan Abril tinan ida ne’e no ba oin sei la vale ona no hahu fali prosesu negosiasaun. “Ami agora dadaun prosesu nafatin, tanba akordu ida ne’e ha’u ho Ministru Negosiu Estranjeiru Australia asina ona to’o fulan tolu ne’e la vale ona,” dehan Hernani Coelho ba jornalista sira iha Palasio Presidente Bairo Pite Kinta (16/02).

Nia informa mós ba publiku katak akodu ba tratadu Tasi Timor nia ne’e sei kontinu la’o ba oin maibe TL so kansela de’it mak CMATS. Entretantu Organizasaun naun Governamental (ONG) La’o Hamutuk husu ba Governu Timor-Leste tenki brani foti desizaun kona-ba akordu CMATS ne’ebé uluk governu rai rua ne’e halo tia ona akordu tanba tuir prinsipiu median line greater sunrise ne’e faz parte ba Timor-Leste nian.

“La’o Hamutuk hanesan organizasaun ida ne’ebé hola parte iha ne’ebá kona-ba fronteira maritima ami iha hanoin rua kona-ba asuntu ne’e ida kona-ba soberania teritoria liu-liu fronteira maritime,”dehan peskizador NGO La’o Hamutuk Celestino Gusmão ba Jornalista BT iha nia kna’ar fatin. Nia afirma governu ka sosiedade sivil sira seluk liu-liu liga projetu tasi mane no Tratadu CMATS rasik desde hamosu entre Governu rai rua Timor-Leste no Australia ne’e bolu solusaun kreativu solusaun kreativu ida ne’e mai lao hamutuk des de iha tempu ne’eba la aseita.

La’o Hamutuk hakarak atu hahu diskusaun la’ós atu estabelese mekanizmu komunikasaun ruma para koalia kona-ba fronteira maritima ohin loron ita hare iha kanselamentu ba CMATS ida ne’e la’o hamutuk hanoin katak Vitoria ida ba Timor-Leste hanesan kondisaun ida hanesan estadu ida hakarak avansa ba negosiasaun fronteira maritima.

Vantajen ba Timor-Leste atu sai hosi tratadu CMATS mak iha posibilidade atu negosia fali fronteira maritima atu reklama nia direitu soberania ba Tasi Timor, inklui kampu Greater Sunrise, Area Dezenvolvimentu Petróleu Konjunta, kampu Laminaria, no Corallina. Tratadu CMATS ne’e tanba ita hanoin kona-ba projetu Tasi Mane CMATS ne’e tenki hotu para ita koalia kona ba Fronteira Maritima, Fronteira Maritima ne’e iha lalais para Greater Sunrise ne’e bele dada no esplora ida ne’e ita nia hanoin sala tuir prinsipiu media line Greater Sunrise ne’e Timor Leste nian hotu.

Projetu tasi mane La’o Hamutuk kestiona kleur ona nia estudu viabilidade ekonomiku sei kontribui ba sustentabilidade ekonomiku ida ne’e ami duvida hela katak biabilidade ekonomiku husi projetu tasi mane ida ne’e. Seidauk klaru entaun ate agora Lao Hamutuk nia pozisaun ba projetu tasi mane iha deskordansia nia laran presiza diskuti tan entre hotu bele hetan nia rezultadu bele fo benefisiu ba nia povu kalae no sustentabilidade nasaun nian kalae nia.

“Entaun ha’u hanoin iha buat rua ne’ebé diferente kona ba soberania territorial ne’e laiha diskusaun maibe buat ida kona ba komercial hanesan tasi mane kona ba supply base iha ne’eba auto estrada i planu hotu hanesan komponente ida sira bolu dehan nia” Nia hatetete, projetu tasi mane ate agora governu seidauk apresenta ba povu kona ba estudu biabilidade ekonomiku oinsa sustentabilidade financeira iha ita nia rai ida ne’e governu rasik seidauk fo hatene kona ba iha inpaktu husi projetu ne’e rasik.

Iha parte seluk Deputadu Bankada Fretilin Francisco Miranda Branco hatete maske hakotu tratadu CMATS no hapara esplosaun ba mina iha tasi Timor projetu tasi mane kontinua la’o nafatin tanba projetu ne’e la’ós atu prepara de’it ba lori kadores mai nasaun foun ne’e maibe bele utilize ba rekursu ne’ebé nasaun ne’e iha.

“Projetu tasi mane ne’e buat seluk maske ita ladada kadoras mai husi tasi laran, ita iha rekursu iha ita nia rai bele eksplora depois halo refinaria iha ne’eba maibé ida ne’e projetu tempu naruk nian no governu mak tenke hatene liu ida ne’e” dehan Fransisco Miranda Branco ba BT iha gabinete GOPAC (08/02). Nia esplika delimitasaun fronteira maritima la inklui ho projetu tasi mane ne’ebé agora dadauk sei iha prosesu nia laran.

“Buat seluk ida mak delimitasaun fronteira ne’e buat seluk ida tanba governu nia prioridade agora atu delimita fronteira karik to’o setembru tinan ida ne’e mak desizaun husi parte rua la konkorda malu entaun komisaun husi nasoens unidas tenke hasai nia desizaun ida ne’e,”dehan deputadu ne’e. Nia mos informa katak iha setembru tinan ne’e governu Australia konkorda hodi halo delimitasaun mak progresu foun sei iha ba Timor-Leste. (BT)