DILI----Mudansas klimatika sai hanesan amesa boot ida ba dezenvolvimentu nasional iha rai hotu-hotu. Ameasa nee la’os deit iha nivel nasional maibe mos regional no global. Timor-Leste  nudar  nasaun ne’ebé ninia dezenvolvimentu lao daudaun, infrenta mos dezafius barak iha area ambiente hanesan tasi sae, mota boot, bai loron naruk, erosaun no inundasaun.

Ministru Comersio Industria no Ambiente (MCIA), Constancio Pinto hateten Timor-Leste nudar nasaun ida foun iha Asian tanba ne’e iha komitmentu boot hodi luta hamenus imisaun ba gas estufa ne’ebé mak nasaun ne’e hasoru.

“Ohin ita selebra tinan 15 ezitensia ba diresaun nasional ambiente nian iha Ministeriu Comersio no Industria, nomos atu haree ba iha preparasaun tanba  prekupasaun barak hanesan prekupasaun komun ne’ebé iha hanesan mos preokupasaun Timor-Leste nian. Tanba meiu ambiente sai hanesan isu ida ne’ebé global iha mundu tomak tanba kolia kona-ba impaktu klimatika ba iha mundu no iha Timor Leste”,dehan Constancio Pinto iha selebrasaun loron ambiente ba dala 15 iha Timor-Leste ne’ebé realiza iha Timor Plaza, sesta (23/10).

Tuir nia katak durante ne’e Uniaun Europeia iha komitmentu ba garantia adoptasaun akordu internasional ne’ebé juridikamente vinkulativu, ambisiozu, no justu, ne’ebé aplika ba nasaun sira hotu-hotu, katak sira iha kapasidade atu mantein temperature média global ne’ebé sa’e to’o iha 2°C no evita alterasaun klimatika ne’ebé perigoza.

Nia dehan EU iha elementu xave 4 ne’ebé sei sai susesu ba akordu mak hanesan komitmentu ambisiozu ba redusaun emisaun, objetivu konjuntu ida ba prazu-naruk nian, revizaun siklu ba kada tinan 5 nian atu konsidera no reforsa metas emisaun, no regra sira kona-ba responsabilidade no transparensia hodi fó ba parte interezada sira (stakeholders) ne’ebé nasaun sira sei kumpri sira nian komitmentu  no mos reduz emisaun gazes uma-verde (green house), akordu foun ne’e tenke mos rezolve adaptasaun ba impaktu sira husi alterasaun klimatika no mobilizasaun finansiamentu ba asaun klimatiku. 

Nia afirma TL nudar membru UNFCCC, iha obrigasaun hodi partisipa konferensia das partes kona-ba mudansa klimatikas hodi kontribui hanoin oinsa rezolve problema mudansas klimatika. Tuir artigu 7 husi UNFCCC katak konferensia das Partes (COP) mak hanesan orgaun a’as liu hodi bele foti desizaun kona-ba implementasaun konvensaun ida ne’e. “Objetivu husi COP maka atu evalua no reve no foti desizaun ka halo akordu kona-ba implementasaun obrigasaun husi UNFCCC, normalmente COP halo tinan ida dala ida ne’ebé involve paizes hamutuk 196 ne’ebé ratifika konvensaun ne’e,” hateten Constancio. (BT)