DÍLI----Ohin loron públiku sei preokupa ho kualidade edukasaun liu-liu oinsá prepara rekursu umanu ida ne’ebé kualifikadu no ho abilidade ne’ebé naton hodi kompete iha Merkadu Traballu no kria rasik servisu ba sira nia-an bainhira hasai tiha kursu iha ensinu superior sira.

Maske durante ne’e husi Universidade Privadu no Publiku sempre produs joven iha lisensiadu, Mestradu no Doutoramentu, maibe rekursu ne’ebé iha kontinua hasoru dezafiu tanba dala wain Universidade sira sempre produs numeru ne’ebé boot maibe susar atu bele kompete iha merkadu servisu iha rai laran no rai liur.

Husi dezafiu hira ne’e konsege mosu korajen boot ba Timoroan ne’ebé koñesidu mós iha Timor-Leste, ne’ebé nudár mós Fundador Partidu Republika, no eis Asesor Ministériu Finansas João Saldanha hodi luta maka’as oinsá bele investe iha area edukasaun nune’e prepara Timoroan sira ho abilidade ne’eb’e naton hodi bele kompete iha merkadu servisu ne’ebé mak iha.

Tanba Misaun no Visaun Universidade nian mak atu forma ema sai kreativu, Inovativu inklui mós prepara rekursus ne’ebé adekuadu oinsá bele sai matenek nune’e bele kontribui ba iha dezenvolvimentu nasaun ninian liu liu hodi kontribui ba hasa’e kreximentu ekonomia famila nomós nasaun.

Maske la’ós fasil maibe sempre esforsu oinsá bele atinji mehi ne’ebé mak iha, tan ne’e iha tinan 2015 João Saldanha ho inisiativa hodi hamosu Universidade ida ho naran João Saldanha Univercity (JSU). Objetivu harii Universidade ne’e oinsá bele forma rekursu ida ne’ebé ho nivel Internasional nune’e ba Futuru Timoroan sira labele kontinua sai penonton iha rai laran inklui mós iha rai liur.

Tan ne’e atu hatene klean liután inisitativa ne’ebé mak dudu João Saldanha hodi harii Universidade ne’e iha tuir mai ita ba hamutuk deit ekipa Jornalista Business Timor (BT) hanesan Pedro Ximenes, José da Costa no Tanijio Bareto de Oliveira realiza entervista eskluzivu ho tipu husu no hatan ho Fundador JSU, João Mariano Saldanha iha nia knaar fatin Becora, Loron Kuarta-Feira (23/10/2019).

BT: Ita bele esplika, korajen saida mak dudu ita hakarak investe iha area edukasaun iha Timor-Leste?
JSU: Se ita sura husi Timor-Leste hetan ninia soberania husi tinan 2002 to’o iha 2019 agora, mais iha tinan 2015 iha momentu ne’ebé mak ami hahú prepara universidade ida alternative ba formasaun rekursu umanu Timor- Leste ne’ebé mak iha kualidade, atu dehan katak iha kapasidade kompitisaun ne’ebé iha ita nia nasaun nia laran no nune’e mós bele kompete iha servisu sira ne’ebé mak iha liur.

La’ós deit servisu iha ita nia nasaun laran tanba ita komprende katak Timor-Leste ne’e nasaun kiik ho populasaun 1.2, iha tinan tinan ita haree ba iha númeru ba joven sira ne’ebé mak presiza servisu tinan-tinan ne’e ita hareee ema nain rihun 20 to’o ema nain rihun 30 kontinua mosu tinan-tinan, no ema sira ne’e ba ne’ebé? , balun hetan servisu balun iha rai laran no balun seidauk hetan servisu aumenta dependensia deit ba iha familia uma laran no ho nune’e sira la konsege kontribui produtivamente ba iha ekonomia uma laran nia, Tanba sa? tanba sira labele kompete iha servisu no sira labele hetan servisu sira la konsege manan osan hodi hadia uma laran.

Ita lalika kolia kona-ba nasaun lai, ita kolia uma laran uluk tanba uma laran ne’e mak importante tebes ita haree nasuan ne’e kecuali ita hareee ema sira ne’e servisu iha ona mak bele kolia kona-ba nasaun. Husi esperensia uluk ne’ebé mak ami iha ne’e uluk East Timor Stady Group nune’e mos troka fali Timor Institutu Develompment Stady (TIDS) ami mós haree katak ita nia kualidade foun-foun, ita haree kualidade ensinu superior foun ok labuat ida.

Ita haree katak servisu sira ne’e ne’e ema liur mak mai ema dehan ingles karik (Out Complit) ema liur mak mai servisu iha teknika sira hanesan iha area administrasaun, area tenknika no pozisaun menengah sira ne’e (Middle Pozition), iha Maneger, Level Suprevaisor, Diretor sira ne’e, maioria ema liur hotu kedas, sorti bee estadu Timor ne’e, se funsionario publiku ne’e ita loke ema sira liur mak tama tan ne’e ema mai foti hotu ita mak hela ho ema dehan la iha skil atu halo servisu ne’e mak ita bele kompete.

Husi TIDS mai no depois individualmente, hau iha ministro finansas kuaze tinan 6 observa sasan sira ne’e no ita nia ema sira ne’e ita haree balun skill iha maibe ita haree barak mak iha skill la barak mak iha kapasidade teknika para bele kaer servisu ita nia sira ne’e, ita haree ba iha asesor sira ne’e barak mai hotu husi rai liur, iha ami nia tempu ne’e hau dudu para, mesmu que sira esperensia la iha liu liu sira mestradu sira ne’e fo pozisaun ba iha asesoriaba sira para sira aprende husi ne’e tinan ida ka rua pelumenus sira kaer servisu sira ne’e, kuandu ita haree ba servisu sira ne’ebé kee mosu iha ba teste ba funinalismu publiku akompana no selesaun mos iha ministru finansas ita ne’e falta buat boot 4 mak hanesan kapasidade atu halo gestaun, kapsidade analiza, kapasidade atu rezolve, kapasidade atu sura matematika simples sira ne’e.

Ho frakeza iha area sira ne’e tanba problema ki’ik sira mos ita la konsege rezolve lalais hodi bou hamutuk entaun halo servisu barak mak la lao, nia problema hun ne’e mai husi ita nia rekursu umanu tanba rekursu umanu mak fraku, depois hau mos iha finansasn tenta tama mos investe kiik sira, ita buka ema supervaisor sura la halimar, ita buka ema atu halo obras bee kaber ituan susar la halimar Depois ita lakonsege zere sira nia servisu to’o remata no dala ruma to’o iha klaran sira husik no ita tenke buka fali ema seluk mak kontinua entaun servisu.

Situasaun ida ne’e mosu, se o iha seitor privadu tenke halo servisu lao diak no o tenke sobrevidu hodi sai konpatativu no halo servisu diak o bele manan, nufin o tenke buka ema husi liur hanesan ema husi Indonesia, husi China no husi Filipina hodi kaer servisu sira. Tan ne’e ita nia ema sira ne’e tenke halo servisu tenke hotu tanba dala ruma halo servisu la hotu ses tiha deit nomos dalaruma sira rasik iha problema la konsege rezolve. Tan ne’e mak hau haree ita tenke iha pasu importante ida bele rezolve problema rekursu humano ho kualidade depois ho inovativu.

Rekursu umanu ne’ebé kualidade no rekursu umanu ida ne’ebé bele halo inovasaun, rekursu umanu ida ne’ebé bele rezolve problema, Uluk hau mos hanorin iha UNTL ne’e primeiru kedas no tuir mai hau mos hanorin uituan iha DIT, hau akompaña situasaun sira depois hau haree ba iha rekrutamentu sira ne’e ema liur sira koalia ba ita katak ita nia graduadu sira ne’e la preparadu, agora ita se tama ita hatete katak orsida balu la preparadu para rona aspektus negatives husi ita nia ema sira no ida ne’e ita atu halo nusa mak muda maibe kuandu la saida entaun ita tenke hatudu uluk eskola no halo buat ruma ita dehan katak eskola ne’ebé mak diak, eskola ne’ebé mak kualidade ne’e hahú husi ne’ebé tanba ne’e mak ami hamosu universidade ne’e maibe foun foun ne’e uluk hau hanoin ne’e atu fokus deit ba iha estudu propos graduadu deit lakohi ba iha S1 ga lisensatura basarelatu ga, hau lakohi ba iha ne’eba, hakarak ba liur deit iha postgradua tanba iha ne’eba mak ita bele treinu ita nia ema sira ne’e iha tinan rua nia laran remata ema sira ne’e tama hodi bele halo servisu tanba tinan 4 ne’e ita haree investimentu se universidade tenke fakuldade 4 no departamentu ne’e 2 tenke sosial 2 ho siensia natural fakuldade rua no ikus mai ita konsege hamosu Universidade ida ho naran João Saldanha University.

BT: Ita bele esplika uitoan Vizaun no Misaun universidade oinsá?
JSU: Ita iha eskola barak tanba ne’e mak sira iha ona be ita tutan deit oan sira nia servisu maibe regulamentu sira dehan katak hahú husi baisarelatu mak sae labele ba lansun deit iha neba kauandu ami hakarak atu halo estudu dezenvolviemtnu ne’e ema dehan cross sektoral ne’ebé ida ne’e mak ami hakarak halo maibe momentu ne’eba ami tenke avansa ba iha universidade depois analiza situasuan sira ne’e hotu, iha opsaun katak halo instituitu halo fakuldade rua deit ou bele halo 4 tanba ne’e mak ami haree tiha mai dehan diak liu ba iha universidade iha buat 3 ne’e hau hakarak halo diak kedas ba iha nasaun ne’e prepara ita nia joven sira para bele kontribui ba iha dezenvovimentu nasional iha area teoria iha area pratika iha area rezolve problema tanba ne’e mak ami uluk ne’e hakarak hamosu ida ne’e hau hakarak dehan katak iha kapasidade kualitativu konaba matematika ne’e tenke iha haree mos ba iha nivel siensia sosial ga sisensia natural tenke sira iha kapasidade kuantitativu ne’e tenke iha minimum labele ema sira ne’ebé mak estuda matematika sai injineiru ninia kapsidade hanesan ho sira ne’ebé mak ekonomia ou sira ne’ebé mak estuda lingua ingles ga tetun tanba ne’e mak ami hakarak graduadu sira ne’e ita tenke prepara ita nia estudante sira ne’e ho vizaun ida katak nakloke tebes vizaun ne’e dehan katak atu kria hodi disemina informasuan liu husi peskiza ita tenke kreativu ne’ebé mak lori benefisiu ba iha ita nia komunidade, ne’e hau hanoin la iha buat barak la iha diferrensia ho buat barak iha ita nia Timor ne’e laran ne’e.

Misaun mak ne’e JSU nia missaun ne’e teteun karik dehan atu kria tradisaun inovativu ho rezolve problema ne’ebé elementu sira ne’e nia misaun mak ne’e se ita haree ba iha missaun ida ne’e diferensia hotu ho univesidade 17 iha Timor ne’e.

BT: Bele esplika uitoan tanbasá universidade ne’e tau naran JSU?
RESPOSTA: Universidade ne’e nia naran mak João saldanha university iha João saldanha foundation nia okos ne’ebé imi haree iha ne’eba ne’e João saldanha foundation no tun mai iha João saldanha university iha tan João saldanha day school no tun to’o iha eskola primaria no alende iha fundasuan ne’e iha edukasaun iha saude no iha servisu komunitariu sira.

Agora ita boot kan husu dehan tanba sa mak naran ne’e tau naran ita boot nia rasik agora hau dehan atu nune’e iha komitmentu ne’ebé mak full tanba ne’e mak hau lakohi tau fali naran seluk, hau nia kolega professor sira balun, ida espesial ida mak komesa hateten katak professor ne’e dehan katak atu loke universidade ne’e la ganpan tenke iha estatutu ne’ebé mak kualidade ne’ebé la fasil tinan dahuluk ami rua koalia hatete ba nia depois de tinan 3 hau ba hasoru nia no nia dehan nusa dehan eskola halo nusa hau dehan eskokla lao ona estudante sira seidaukl barak mais ami iha 50 ital estudante maibe ida ne’ebé mak ativu mak 40 ital mak tanba ne’e mak hau husu o harak sai iha hau nia membru iha atvazia the word ga lae nia husu ninia lalaok ne oinsá foin mak hau esplika hotu nia tahap sira ne’e ba nia no nia misaun no visaun no nia prosessu nia no nia dehan nia haakarak sai hau nia membru ne’ebé ema sira be hanorin iha universidade sira iha Amerika mos atu loke ida nia dehan difisil la halimar maibe depois de lao tinan 3 maibe hau hateke ba dehan katak meman difisil maibe la’ós imposivel.

Atu hamosu edukasuan ne’ebé mak diak ne’e difisil maibe la inposivel importante mak pasu sira ne’ebé mak iha tanba ne’e mak pasu sira ne’e no haree ba iha ninia misaun sira ne’e atu halo saida mosu ne’e atu hanoin ho ninia hanoin rasik ema ne’e bele bok aan, ema ne’e badinas ne’e mak ema dehan emprendedorismu ne’e dehan badinas book an lable tur maten hela deit iha nia fatin. Bok an para liu husi ne’e o tenta atu rezolve problema oinsá mak buat sira ne’e oinsá mak ami bekle hatun para atu bele bele mos kompleta misaun ne’e.

BT: oinsá universidade João saldanha atu atinji nia missaun ho vizaun rasik liu husi dalan edukativu hodi bele eduka estudante sira no oinsá preparasaun husi universidade rasik?
JSU: Tan ne’e mak hau dehan mais menus atu atinji mehin tenke atinji buat ne’ebé mak iha dehan katak tenke to’o universidade ne’ebé mak top 1000 iha mundu para ita bele hatene deit katak iha Indonesia ne’e falta tan deit mak 4/5 deit mak atu tama iha top1000 ne’e ita Timor nia seidauk iha ida mak atu besik mai iha top 1000 ne’e tan ne’e mak hau dehan tenke iha kapasidade kuantitativu no tenke iha mos kapasidade analisa no tenke iha kapasidade lian internasional tanba ne’e mak ami tau buat 3 ne’e iha pratika estudante ida ne’ebé mak tama mai ne’e mai test sira.

BT: Oinsá ho rekursu umanu ka dosente sira ne’ebé ohin loronhanorin iha JSU?
JSU: Tanba ne’e mak hau atu kolia kona ba dosente sira ne’e oinsá sira nia preparasaun dosente sira ne’e tenke iha uluk lai desain ou profile kona ba graduadaus sira nia ne’e tanba ne’e mak mai sei halo no estudante sira bele tuir eskola iha portuges no eskola iha tetun, tetun ne’e baibain tiha ona agora oinsá ho rekursu umanu JSU loke ne’e lamaran sira tama barak la halimar hanesan S1,S2 hau haree ema dehan susar la halimar depois hau haree ba buat ne’e kona ba lingua ne’e la problema hau haree S2 ba lingua ingles ne’e ema barak mak bele atu hanorin matematika mak susar uituan tanba ne’e mak lingua ne’e agora ami atu bele sira iha nivel universidade no estudant sira ne’ebé ma kaki test ne’e estudante ne’ebé mak la iha kapasidade atu tama iha universidade atu nune’e bele prepara tinan ida mak bele tama iha universidade.

BT: Oinsá JSU atu simu estudante sira ne’ebé mak sei mai?
JSU: imi haree ba ita boot sira haree JSU ne’e ministru sira sae mai iha ne’e dehan karik ne’e buka osan ema nia rumoris dehan ami buka osan maibe mai buka osan ne’e atu halo investimentu sira seluk para hetan osan barak maibe ba iha edukasuan ne’e labele maibe baa aban bairua ne’e prepara para atu bele manan maibe karik aban bairua karik iha buat ruma ne’e bele kopre husi resieta ne’e hau kolia ne’e kona ba programa maibe la kolia ba dosente sira no bele tau sira rebo-rebo maibe depopis ita haree ba balu iha komitmentu balu la iha balu iha S1,S2 maibe saugati deit no o tenke tau sira iha pratika para ita bele haree katak ida ne’e idak no ida ne’e mak la diak diak hau sei depende ba iha dosente diak liu hau husik fatin ne’e mamuk duke hau hatama dosente ida ne’ebé mak iha iha kompotente no la iha kapasidade atu hanorin diak liu hau hamamuk duke hau tau ema ne’ebé mak la iha kapasidade tan ne’e mak mamuk tamba ne’e mak hau hanorin hotu inglees ohin merkadu ema dosente sira tanba merkadu ne’e la’ós iha Timor deit o bukla ema australianu o buka ema eropea, china,Filipina ne’e merkadu mai ne’e ema indianu agora halo preparadu iha husi estudante ida hanorin matematika ida hanorin siensia maibe tama iha hau haree bilin-balan hela iha matematika tanba ne’e mak ami halo fali reprograma ida atu servisu iha ne’e ne’e sobre ami atu hatete katak meenemui persaratan deit para atu hetan saida deit maibe lae ami JSU mosu atu hadia kualidade ensinu superior maibe la’ós ensinu superior lae atu nune bele prepara ida nia joven sira para atu bele sai innovator sai badinas atu rezolve problema

BT: Dezafiu saida mak JSU hasoru bainhira ejiste hanesan universidade?
JSU: Dezafiu ne’e mosu hanoin ne’e hanesan kaman liu dezafiu mak hanesan ida nia regulamentu sira ne’e mak tenke hadia ne’e mak ida ne’e mak ita presiza servisu atu bele hadia situasaun atu bele kria invairo ne’ebé mak diak atu nune’e ita bele dudu universidade ne’e ba oin tanba ami nia programa ne’e komesa husi foundation program zero ano ne’e zero ano ne iha JSU deit foin daudauk ne mak ami pratika no sira betanu ne’e mak prepara sira zero ano ne’e karik.

Zero ano ne’e iha para it abele hatene ninia kapasidade ingles ho portages ne’e deiak lai mak nia ba universidade para ita prepara sira lao ho didiak agora ita boot husu dehan hetan alunus sira agora ita bele dehan sira bee tama mai ne kesi metin sintu mak tama mai se mai para atu estuda lakon tempu oras ba oras no atu estuda ne’e halo nusa ita tenke kurikullu ida ne’ebé mak diak ami nia kurikullu ne’e katak nia halo maximu maka matakulia 4 ne’ebé mai nia ne’e dosente ida nia hanorin mata kulia 2 no balu dehan hau hanorin 4 ne’e hau dehan o perigu duni tanba dehan fali o hanorin mata kullia 4/5 ne’e o mangame deit ona tanba ne’e labarik sira mak vitima la’ós dosen mais nia manan ituan maibe nia preparadu mak la iha labarik sira la hetan kontente ita nia edukasaun iha ita nia nasaun ne’e ensinu superior hau hasoru katak konte material ne’ebé mak atu fo ne’e mak falta se iha anvivalensia no la iha saida para kurikullum ne’e ita rapikan tiha lai mak ita foin saida para atu bele fo ba estudante sira para ita haree profil ne’e saida saiba ne’e ita haree diak.

Ami JSU nia kurikullu ne’e ami ekipada internasional mente balu sai mai iha ne’e iha STAS sai mai iha ne’e hau haree ladun pas ema nasaun boot iha europea neba sira kolia deit maibe labele ezekuta tanba o kompara ho agora ne’e ita haree universidade top agora hanesan ne’e nia mak hatun aan hanesan sira seluk ga sira seluk mak has awe an hanesan ho nia atu bele universidade ida iha europa Timor sira neba ne’e ita haree nia mka atu tun ga sira seluk mak atu sae ba too neba ne’e imi mak hatene deit ona no nia mos tenke hatene katak presiza perlompatan hira mka atu sae ba leten ida ne’e mak STAS nia problema iha neba, JSU nia ne’e hau haree ba praktek deit estudante ida nia maximu hetan materia 2 ita kolia normal estudante ida iha loron ida nia iha mata kulia 2 ba ami tanba sa agora iha mata kullia rua iha 4 kredit kerdizer oras 4 iha loron ida ne’e too 2 mata kulia ne ita normal nia tenke oras ida iha sala ne’e ekipara ho no iha liur para nia atu estuda tan oras ida tan para tama sala n oras 4 nia iha liur estuda oras 4 tan ne’ebé oras 8 ne’ebé ita ema bai-bain ne’e oras 8 oras 8 ne’e nia okupadu tiha ona se nia estuda no dosente fo tugas kobre tanba ne’e mak hau tama ne’e frakeza ida iha ensinu superior ne’e mak kurikullu ho nia oras ne mais oras la kondis ho nesesidade para produz graduadu sira ne’ebé mak ho kualidade.

BT: Oras ne’e daudauk JSU hetan ona akreditasaun?
JSU: Prossesu ne’e oras ne’e daudaun mai nia avalaisaun lao tiha ona dala rua, ANAA mai haree tihaona no depois liu tiha tinan 1 mak husi ensinu superior mak mai no depois ministru edukasaun mai tan visita tiha ona iha ne’e hare situasau iha ne ba ami ne’e ami hakarak JSU ne’e hetan deit SJU iha Timor ne’e selesai, ami mos la servisu ba iha agreditasaun se hau haree ba akreditasuan enataun hau cek ba iha Sasan sira ne’e diak hotu ba iha 1000 to’o ne mak diak hotu la hetan agreditasaun ga ne’e hanesan buat ida ke mai ami hau prekupaliu mka oinsá mak ita set bee JSU ne labarik sira sai ba ne’e bele ho diak sira hatene area ne’ebé mak sira estuda agora agreditasuan ne’e formalidade para atu bele halo operasaun ou bele objetivu final, objetivu final ne’e signifika labriks ira sai ba ne’e hetan servisu hotu ka lae no sira ne’e 100% absulutu iha kampu traballo ga lae foin mak hetan agreditasuan ne’e husi publiku la’ós agreditassaun ne’e husi instituisaun maibe ita servisu iha sistema nia laran o tenke servisu para atende ba iha nesesidade uma laran no formalidade ne’ebé mak o tenke halo maibe formalidade ne’e la’ós asuntu la’ós determinante, determinante ne’e mak oinsá o sai ba absorvidu kedas para sai ba o servisu no inovasaun servisu no nian loke servisu ba nia aan no hau hatete ba sira katak o bele servisu iha iha hatulia o bele servisu iha kelikai o nia parseiru ne’e iha Australia, iha europa iha japaun o nia parseiru halo bisnis ne’e no o mos bele ba kompete servisu sira iha europa iha autralia servisu ida ne’ebé mak iha eskill la’ós hanesan ita ba iha Australia selae ba iha servisu ida ne’ebé mak parte barak mak iha AND SKIIL maibe imi labele hatete fali katakl servisu ne’e la vaole lae diak maibe ita nia joven sira ne’e la preparadu ba iha ne’ebé mak kona ba leigor fost ga atu bele kompete iha area teknikal ga menegemeng para atu bele sai director iha kompana ne’ebé mak o iha no o tinan hira tiha ona iha neba mas o la’ós atu ba karik deit o bele ba kraik maibe ok o iha eskill maibe ita prepara hela ba iha nivel administrasaun ba nivel menegemen ba nivel diretorial husi inovassaun ne’e ou nia loke rasik serviasu iha ne loke kompana iha ne’e loke NGO iha ne’e loke jornal iha ne’e para ema seluk bele servisu.

BT: Ligadu ho universidade maibe ema barak seidauk haree ninia infraestrutura tanba ne’e oinsá preparasaun ba iha infraestrutura?
JSU: Infraestrutura ne’e ami foun foun kedas ami iha nuniversidade iha, tenke iha espasu ida ne’ebé mak boot haree hotu espasu ne’ebé mak iha Timor ne’e ita seidauk iha rai privadu ne’e ita seidauk iha sertifikadu hotu tanba ne’e mak ami tarket hela ba iha rai estadu nia no imisai ba imi haree karik ami ho bee DNTP no ministru justice para ami hetan 52 hektares sukat hotu ona tinan 4 ona hein prossesu kontratu para mai muda nogovernu mudansa ona maibe too agora seidauk bele lao ne’ebé bele dehan set ba iha universidade ne’e set ba iha boot nia kedas ba iha nasional nia hein deit ona rai neba mai tau rekrutador sira ne’e mai tau no ami halo ona operasaun iha ne’e ona no agora ne’e depoias de tinan 2 estudante sira be lao maibe seidauk hetan jurusan seidauk tama ba iha jurusan saisa tanba saa ingles fraku matematika fraku sira nia ingles no matematika ladun diak ne’e la signifika sira beik maibe lae maibe sira mia husi ensinu sekundariu ne’e sira la too atu aprende buat sira ne’e ne’e mak sira tuir zero ano ne’e para aprende matematika aprende ingles no agora aprende portages tama tiha ba sira la hili jurusan no hakarak matematika balu hakarak ekonomia lingua arkitektura balu hakarak estuda kona ba ambiental hau dehan ok o nia hakarak ne’e o bele tama mai maibe o estuda uluk lai ema dehan jeneral sains ne’ebé ema dehan estudu zero anu ne’e o bele hakat tuir ami nia kriteira sira ne’eb mak iha ne’ebé mai nia test ne’e iha rua mak ne’e test primeiru atu tama nia no test segundu mak atu hahú husi ne’ebé husi zero ano ga tama kedas ona ba iha universidade nia 5tama tiha ona universidade ne’e nia presiga tan tinan ida para aprende tan matematika universidade nia aprende estudu jeral sira aprende estudu global ne’e mak ohi hau dehan katak moto karik ohin imi rona karik dehan local responsibility ne’e om tenke hatene ingles bainhira o hakarak rezolve problema ne’e iha nivel local nivel nasional nivel asean ga nivel UN its kolis nrr stu kolis hsnesan ne’e o tenke domina ingles ga o hatene rezolve problema o mos tenke iha kapsidade kuantitativu ne’e tenke iha tanba ne’e mak depois sira pasa tiha iha foundation programa ne’e sira dispensa plas men test ne’e o tama liu ona ba iha estudante ga presiza tan fulan 6 ga tinan ida atu hadia lai nia matematika no nia ingles ne’ebé se nia tama liu ba hotu hoptu tenke aprende matematuika karik ne’e o tenke aprende full kampus ne’e imi ba cek iha sira seluk ne’e balu iha balu la iha kona ba iha natural balu iha maibe sosial; sira la iha ami iha ne’e sira atu ba estuda alin gua mos sira tenke ba aaprende tri kampus ne’e atu hatene ahu halo moden ho aljebrania modelin grafin buat tolu ne’e mak sira presiza hatene ne’e pre kampus ne’e hotu hotu o atu estudu sosial fali ga o lulus tiha ona iha ne’e mak o foin hatene katak o nia nilai iha A ga B o nia nilai A o ba iha saing o nia nilai B o ba deit sosiais no o nia nilai C o bad it iha lingua deit kuandu hanesdan ne’e ona ne kompara ho Indonesia mos la iha ona.

BT: Diak ita fila fali ba iha esplikasaun dehan katak atu tama iha universidade ne’e ita haree nia kriteira ne’e todan mais ou menus iha estratejia kalae oinsá bele halo eduksaun ida ne’ebé mak interligadu tebes atu nune nia bele iha politika ba ihab futuru atu nune bainhira estudante sira tama mai iha ne’e ita labele duvidas ona karik iha politika ruma ka lae?
JSU: tanba ne’e mak ami dehan ita nia ne dehan sira mai husi sekundaria ne’e la’ós sala sira nia deit tanba ne’e mak ami kolia geral ne’e hamrik metin para hodi bele fo mos oportunidade ba estudu sekundariu ida ne’ebé mak bele mai husi turiaskai maukatar husi kelikai ga husi aresas remotas no sira seluk tan sira mai ne’e tama iha tinan ida prepara saun nia ne’e hanesna iha ingles matematika portages ne iha foundation pragama ne’e mai la sura ida tamab ne’e mak ami hakarak haruka deit mensagem ba iha Timor laran tomak katak iha ensinu superior ne ita prepara oinsá tanba ne mak ami dehan diak tanba foin tama ne’e hira mak ba iha ensinu primeriu ne’e tama ona ba iha estudu geral ne’e iha ne’e kan dehan iha foundation general foundation ne’ebé sira bele hahú kedas ba ona iha general study.

JSU rasik seidauk fó graduasaun ba estudante sira tanba foin mak ami simu primeiru iha S1 ne’e no iha baiseralatu ne’e ami iha ami hahú husi nain 5 ne’ebé sira normal deit mos presiza tinan 5 neb tuir planu ne iha tinan 2021/2022 maibe tanba sira nia matematika, ingles, fraku entaun sira tenke lori tinan naruk ituan para bele too iha neba ne’eb tuir planu ne’e sira ne’ebé mak primeriu ne neb agora ne’e sira ne’ebé mak klas diak ne’e agora sira nain 7-8 sira neb mak progresu diak ne’e tinan oin ne’e sira tama ona ba iha sira nia jurusan ona ida ne isra presiza tan deit tinan 3 para remata agora ne’e sira nain 8 ne’e tinan 1 sira halao tiha ona estudu geral maibe sira ida foundation ne bainhira lahatne balu iah problema pesoal balu matakulianida deit balu tenke kaben balu balu problema barak biasa too. Ne’ebé sira sira mai fali tenke komesa fali husi inisiu kedas

BT: Karik ba futuru sa dezafiu mak tenke hasoru iha JSU ne’e rasik?
JSU: dezafiu ba mai karik aban bairua sira hetan servisu ami la iha problema no dezafiun lao tenke hetan dosente mestradu ga la’ós tenke S3. Agora dezafiu ida tan mak o tenke iha regulamentu iha estadu kona ba rai ita urus tiha ona ida ne’e fali ne’e ita presiza tempu neb mak naruk atu aselera prossesu ida ne agora atu tau deit saida saida ba ne’e bah au la’ós problema hau mos kontente taamba agora ne’e hau iha ona dialogo ho ministru ensinu superior tan ona tanba sira mai vijita ministru mos mai no JSU mos sirakonvda saida mka ita presiza ita nia problema ne ita nia proposta ba sira ne’e sira hatama tiha ba iha gabeta laran la liga tiha deit iha tinan ida ga tinan 2 tanba ne’e mak hau dehan la’ós aplika ba iha universidade deit maibe aplika mos ba iha setor plivadu hotu agora regulamentu ne’e tauiha neba para ema hotu haree nia estandar ne’e hanesan neba ba ne liu husi odamatan ne’e ba ona kerdijerke o bele tau as maibe o halo nusa para o bele iha diskusaun ita haree ema ne seriu kalae ga ema ne bukla lukru deit kerdijer la’ós prepara esdukasuan neb mak diak hanesan labarik sira mai eskola foin tama eskola semana ida ka rua komes exame ona ami mos la’ós kerdijer ke buat ne’e laiha ami mos iha maibe sira tenke sai par abele halo maibe ami komesa halo rekruta ona husi Indonesia nia mak so ingles mak ami simu agora srilanka ida tama tan lulusan Timoroan ingineiru husi Filipina tama sira ida tama mai ne’e hau haree sira nia hakerek surat tama mai ne’e halo nusa nia halo surat atu intrudes nia an ho lian ingles ne’e diak kalae ami nia hakarak ne’e o tama mai percobaan ne’e o liu tiha lai ioha tinan 1/2 o liu mak mai foin rekruta para ita prepara estudante sira ne’e atu nune sira out put sira labele sai pengaguran imajina S1 ida ba fali sar rai ou lulus tiha S1 nia ba tiha iha fohonneb ania ba haree karau.

BT: Ami nia perguntas ikus karik mais ou menus JSU refere hari iha sa tinan?
JSU: Ami hatama proposta uluk ne iha oitubru 2015 no iha 2015 ne’e ami la hatam estudante foun depois de tinan ida iha 2016 ne’e mak ami hetan estudante graduadu S1 ne mos la barak nain 5 deit asvez ami hetan dezafiu maibe maibe tinan 2 ikus ne’e mai hetan estudante ne’ebé mak iha mais ou menus 20 tal mske iha tinan ne’e UNTL hetan estudante barak maibe ami mos hetan estudante ne’ebé mak aumenta hetan 30 tal sae neineik purge hau lee istoria barak kona ba universidade sira barak top sira iha mundu ne’e too tinan 10 foin mak estabil diak Maibe se kompara ho hau sura husi 2017 mai ne tinan 2 hau maibe ida ne’e mak hau sempre iha hau sempre hateke naruk se o hateke badak deit ne’e o orsida o komprende sala ona tanba ne’e mak ministru tun mai hau dehan mai kolia buat ne’ebé mak real ami mos la kolia buat ne’ebé mak bosok buat ne’ebé mak ami la iha mai dehan sei iha prossesu nia laran maibe tinan 5-10 nia laran imi mai fali tok ita haree too iha neb mak ita kolia.

Ida tan mak ami atu fo hatene deit katak JSU la iha estuda kalan la iha estuda iha sabadu no domingo JSU la iha sira ne’ebé mak husu telfone mai ne’e dhena kalan iha kalae hau dehan kalan la iha tanba sa tanba kalan ne’e hotu hotu mai kolen tiha ona atu dosen fali atu estudante fali kolen mai ita fo nilai ba malu deit ona fo ijasa bamalu deit ona deskulpa deit ne’ebé JSU 7tu7 tuku 7 too tuku 7 Segunda-Feira too Kinta-Feira, Sexta-Feira ne material aumenta mak iha ou sesta ne’e iha aktividade eskola nia deit sabdu domingo estudante sira ba vijita familia depois mak aumeta tan la iha kalan. (BT)