DÍLI----Relasiona ho Programa Reforma Administrasaun Publika ninian, hanesan programa VIII Governu nian iha tinan 2019-2020, Assesor Nasional ba Gabinete Inovasaun Administrativu, Ministeriu Reforma Lejislasaun Asunto Parlamentar (MRLAP) Enkontru Hamutuk Ho Diretor Jeral sira Nomos Diretor Nasional Sira Kada Ministeriu Hodi Sensibiliza Programa Ministeriu Ida-Idak ninian.

Tan ne’e mezmu Programa ho Lei seidauk hatene iha ka laiha no programa ne’e seidauk hala’o ka hala’o tiha ona maibe komesa agora enkontru hamutuk hodi fahe diskuti atu bele sensibiliza program governu Eletroniku nian ba tinan 2019-2020.

Tuir Ministeriu Reforma Lejislasaun Asunto Parlamentar (MRLAP), liu hosi Assesor Nasional ba Gabinete Inovasaun Adminstrativu (ANGIA), Faustu Gama hatete Ohin Enkontru Hamutuk Ho Diretor Jeral sira Nomos Diretor Nasional Sira Kada Ministeriu ida-idak hotu Hodi diskuti no Sensibiliza Programa Ministeriu Ida-Idak ninian ba programa VIII Governu nian atu reforma Administrsaun Publika ba Governu Eletroniku ninian.

“Enkontru ida ohin ne’e laos enkontru babain, la’os ida ne’e, ida ne’e enkontru espesial I importante teb-tebes tamba ita halibur Ministeriu Hot-Hotu nia Diretor Geral sira iha fatin ida ne’e, atu diskuti kona ba oinsa atu sensabiliza, kona ba Programa Reforma Administrasaun Publika ne’ebe nu’udar programa VIII Governu nian ba 2019- 2020 ninian,” Assesor Nasional ba Gabinete Inovasaun Adminstrativu (ANGIA), Fostu Gama ba jornalista sira, iha salaun MS Kaikoli, Tersa-Feira (17/09).

Nia dehan, Enkontru hamutuk ho Diretor Jerais nomos Diretores Nasionais sira hodi identifika sira nia routeru I identifika dezemvolve sira nia routeru (ROTLAP) ba Ministeriu ida-idak nian kona ba ROTLAP informasaun ninian. Alende ida ne’e, Atu dezemvolve ROTLAP (ROTERU) ida ne’e, sira presiza identifika problema importante saida mak mosu iha liña Ministeriu ida-idak nia laran, problema signifikante saida mak iha, depois de identifika ida ne’e, sira mos presiza identifika ema ne’ebe maka iha kuandu ita fo solusaun, kuandu sira fo solusaun, governu fo solusaun, ninia solusaun ne’e sei fo impaktu bo’ot ba sidadaun nomos ba Empreza.

Tan ne’e nia afirma liu tan esplika lalais Reforma ne’e katak, “Hau hakarak isplika lalais kona ba reforma ne’e rasik, Governu konsidera hanesan reforma ida ne’ebe maka pretenente teb-tebes ba hanesan Funsaun Publika tamba sei ita hadia Funsaun Publika halo informa ba iha Administrasaun Publika entaun administrasaun publika sei presta serbisu ba sidadaun sira ho diak, no presta serbisu ba empreza sira ho diak,”katak nia.

Nia afirma liu tan katak, ita hatene katak empreza mak hun setor privadu mak parseiru importante, ba parseiru dezemvolvimentu Timor Leste ninian, “Entaun Ita tenke hadia Funsaun Publika hanesan ninia objetivu ki’ik lima oinsa presta serbisu ho kualidade, lalais, baratu ba sidadaun sira, entaun oinsa bele hadia, ita hadia ho mosaun ida katak ita simplifika prosesu administrative sira ne’ebe mak naruk la halimar lori ba badak,” reajente nia.

Nia hetete, prosesu adiminstrativa ne’ebe mak lori tempu fulan 3 mai semana rua, semana rua mai loron hitu, hosi loron hitu mai loron tolu to’o tun mai oras deit, kuandu ita aplika Ingoverment, ka governu eletronik. Nia haktuir, Agora iha aplikasaun governu eletronik ita hahu ona ho faze ida katak sidadaun hot-hotu tenke iha identifikasaun uniku katak “Hau nia nomeru uniku ida ne’e estadu fo mai hau desde hau moris to’o hau mate numeru ida ne’e mak ahu uza, hau ba iha aplika ba serbisu ruma hau tau hau nia numeru ida ne’e sistema sei kapta loke mai dadus hau nian maka mosu, hau fo suratahan mak mosu ka nia naran mak mosu ho detallu sel-seluk,” katak nia.

Nia dehan, Informasau mosu kompletu mak hanesan “Ita nia aman naran saida, ita nia inan naran saida, ita hela iha ne’ebe moris, moris iha ne’ebe, serbisu iha ne’ebe, ka toba ba ita nia avo mane se. Avo feto se, avo hosi parte aman ninian se, no Avo inan nian se, ne’e ita sesaun detallus kona ba ema ida nian, kunadu tau numeru ida ne’e,” Esklarese nia.

Ne’ebe esforsu la’o hela kuandu ba identifikasaun uniku ne’e ita serbisu hamutuk hela ho UNDP nomos UNICEF ne’ebe mak liga ho Kriansas, Liga ho labarik sira foin moris mai, tenke rejista kedas, “entaun ita mos idanetifikasaun uniku ne’e semak mak sai na’in lolos,??? ne’e mak Ministeriu Justisa liliu diresaun jeral serbisus rejistu Notariadu, nia mak na’ain lolos.

Nia kontinua haktuir tan, Agora MRLAP nia kna’ar atu fasilita, atu kordena, atu oinsa ajuda hetan asesu ida nomos ajuda Ministeriu Justisa hala’o kna’ar ida ne’e, “Ita mos hare katak bainhira ita atu implementa Ingoverment ita presiza hare mos kestauns legais sira, lei sira halo nusa? lei sira iha ka la’e? Lei kona ba Sivil Courth ninian, rejistu sivil ninian, lei ba kodifikasaun rejistu sivil ninian, buat sira ne’e tenke iha I mos bainhira governu eletronik iha ita presiza iha lei coutesaun ba dadus ninian, ita mos presiza lei ba asesu informasaun, presiza mos iha lei ba transasaun eletroniku I sai ba security,” Haktuir Gama.

Lei sira ne’e seidauk iha (Ita seidauk iha) Iha timor leste seidauk iha lei, entaun durante ne’e ita hahu ona prosesu atu oinsa iha lei sira ne’e, ne’ebe prosesu la’o hela apoiu hosi UNDP, no UNICEF Serbisu hamutuk ho MRLAP ajuda hela Ministeriu justisa, ajuda hela TIC (Teknolojia Informatika Komunikasaun), Timor-Leste, ne’ebe mak instituisaun tolu serbisu hamutuk hela, loke matan ba iha Ingoverment ninian.

“Tamba ne’e resultadu mak ita espera katak minsteriu sira, Diretor Jeral sira, Diretor Nasionais sira iha ona komprendesaun klaru iha sensibilidade loron ne’e kona ba reforma ne’e saida- saida mak sei la’o, depois hamutuk ho diretor jerais sira no diretor nasionais sira identifika sira nia ROUTNET (Routeru ba Reforma ninian) iha ministeriu A sa reforma saida mak nia atu halo ne’ebe ne’ebe hosi Worshop ida ne’e ita espera katak kada lina ministeriu Iha ona esbosu mezmu ke it oan deit maibe iha ona esbosu ba Roteiru ne’e rasik,” hatete Gama. (BT)