Prezidente BNCTL, Brigido de Sousa
Prezidente BNCTL, Brigido de Sousa

Prezidente BNCTL, Brigido de Sousa
DÍLI----Ohin loron ema barak hahú sente katak difisil tebes hetan osan halo komparasaun ba iha tinan hirak liu ba tanba fasil tebes atu bele hetan osan liu husi atividade ne’ebé mak sira hala’o maibé ohin loron difisil tebes atu bele hetan osan liu-liu iha kualkér atividade.

Maske iha tinan 2018 governu Timor Leste konsege aprova orsamentu Jerál Estadu 2018 no 2019 maibé sirkulasaun osan iha baze menus tebes. Husi sirkulasaun osan menus hahú fó implikasaun ba banku atu mobilize depozitu husi kliente sira tanba to’o oras ne’e kliente sira foti osan barak liu halo komparasaun rai osan iha banku.

Prezidente BNCTL Brigido de Sousa hateten hahú husi tinan 2017 to’o ohin loron banku hahú hasoru difikuldade hodi mobiliza osan husi kliente sira tanba kliente sira laiha osan ne’ebé mak bele tau iha banku (depozitu).

“Iha tinan rua to’o tinan agora dadauk ne’e difisil ita atu mobiliza depozitu, hau hanoin pratikamente ne’e iha razaun, tanba ita nia ekonomia ne’e ladun diak no laforti loos, entaun ita nia ekonomia laiha lao ladun makás no ema servisu ladun barak ba atividade negosiu nian ba buat sira ne’e hotu,” Dehan Prezidente BNCTL Brigido de Sousa ba BT iha nia knar fatin foin lalais ne’e.

Nia dehan banku defisil atu mobilize depositu tanba hare ba iha produsaun hahú tun intermos sasán servisu mos hahú tun iha Timor-Leste hodi fo implikasaun Negativu ba cash Flow hodi halo osan sai barak liu komparasaun ba osan ne’ebé atu rai iha banku.

“Iha implikasan negativu ba intermus de cash flow ba ema nian osan sai mak barak liu maibé osan tama laiha, ita bele nota deit restaurante sira agora kuaze mamuk mak barak, loja sira ne’e mós ema hot-hotu barak mak mai konsege ko’alia ho sira ne’e la’os kompañia ki’ik oan, kompañia sira boot hanesan sira nia volume ba negósiu nian ne’e mos tun kuaze 50%,” dehan nia.

Husi problema refere signifika katak situasaun ekonomia hahú mosu problema tanba kapasidade ema nian iha ambitu sosan sasan hahú tun ba porsentu 50 hodi fo impaktu mos ba sira ne’ebé faan sasan hanesan loja no supermerkadu sira.

“Signifika katak, iha situasaun ida ne’ebé mak ba ema nia kapasidade ema dehan atu power ne’e atu hola sasan ne’e tun 50%, tanba sira laiha kapasidade, se karik ema nia volume ba negosiu tun 50%, ba sira ne’ebé mak faan fos mina supermi sira ne’e mak tun ba 50% siknifika katak, ema hola mos tun,” klarifika nia.

Husi sosa no faan tun hahú fo indikasaun katak ema laiha osan restu atu bele rai iha banku no presiza kuidadu oinsa bele uza ba iha necesidade moris nian.

“Hau bele dehan katak, tinan rua rua nia laran too agora defisil tebes banku atu mobilize depozitu,” katak nia. Banku Defisil mobilize depositu fo mos impaktu ba iha kreditu tan ne’e iha tinan ne’e BNCTL tenke redus nia kreditu ba porsentu 50 tanba laiha osan atu bele faslita kreditu ba iha publiku.

Tan ne’e atu hadia fila fali problema ekonomia ne’ebé iha Tuir Prezidente BNKTL katak Governu presiza atu hare fila fali problema ne’ebé mak iha, hodi nune’e dinamiza fali ekonmia Timor Leste. Nia dehan bainhira problema ne’e kontinua mak ekonomia Timor leste sei tama iha problema seriu nia laran tanba bele fo risku as no banku mos sei laiha kapital atu bele fasilita kreditu.

Nia mos informa katak husi situasaun politika ne’ebé iha fo impaktu mos ba kreditu balun ne’ebé kategoria mal paradu tanba iha tinan hirak liu ba BNCTL nia kreditu Mal paradu porsentu 1 maibé durante tinan 2 nia laran Kreditu mal paradu sae ba porsentu 4 tanba implikasaun governu la selu fali projetu ne’ebé mak seitor privadu sira implementa.

“Husi banku BNCTL, dehan katak, ami fo kreditu kuaze 100 milons, ba setor hot-hotu ba area hot-hotu ne’e husi ne’eba ne’e maizo menus 3% mak konsideradu hanesan kreditu mal paradu, no husi $100 miloens ne’e bele dehan katak, 3 mioens hanesan ne’e mak konsieradu ida, kreditu mal paradu ne’ebé repezenta 3%,” informa nia.


Alende ne’e mos manager Jeral Banku Mandiri Dili Jan Winston Tambunan hateten katak relasiona ho ekonomia iha Timor Leste populasaun rasik sente no iha duni indikasaun balun iha servisu instituisaun ninian hanesan halo mobilizasaun Depositu.

Nia dehan oras ne’e dadaun dinamika ba iha mobilizasaun Depositu husi kliente sira hahú tun halo komparasaun ba iha publiku foti osan tanba foti osan husi klente sira sae kompara ho rai osan. Tan ne’e nia dehan husi problema refere presiza hetan kontribuisaun no apoiu maks husi entidade hotu hotu hodi nune’e bele rejolve problema ekonomia ne’ebé ohin loron Timor Leste hasoru.

“Tan ne’e presiza iha apoiu maksimu ema hotu nian laos deit husi governu ka estadu maibé presiza kontribuisaun husi publiku tomak nian,” dehan Jeral Manager Banku Mandiri Dili ba Jornalista sira iha eventu Dili loron haksolok, Sabadu (27/07).

Tan ne’e nia dehan liu husi problema ekonomia TL nian ne’ebé ohin loron iha seitor privadu mos presiza atu bele hamrik inklui mos banku mandiri sei apoiu liu husi servisu banku nian hodi dezenvolve pais ida ne’e.

Iha biban ne’e mos Prezidente CCI-TL Oscar Lima mos hateten katak ohin loron seitor privadu barak mak laiha osan atu bele halo depositu iha banku ho rajaun barak hanesan rajaun primeiru Rendimentu ativ idade seitor privadu nian hahú menus, Governu ohin loron la selu projetu inklui mos laiha osan hodi halo investimentu foun nune’e bele hetan retornu hodi depositu iha banku.

“Ita hatene katak, ekonomia timor-leste lalao enkuantu setor punliku la fo, atu osan oinsa kompana sira kuandu iha ninia osan rasik hasai hasai too hotu labele ona nia osan iha ne’ebé tan, ita iha timor laiha industria ne’ebé mak bot ne’ebé mak osan siran ne’e agora seidauk,” Dehan nia.

Nia mos esplika katak ohin loron konta bankaria seitor privadu nian ba iha depositu menus tanba hasai osan mak barak liu halo komparasaun ba iha depositu nian.

“Depozitu iha banku hau lafiar tanba agora sira dada is hela nusa mak ba fali ba debozitu ne’e defisil ne’e labele debozitu tanba problema prezentemente osan ne’e tenki enjata ba nia projeitu atu nune’e nia labele lakon barak liu,” dehan nia.

Nia mos informa katak ohin loron seitor privadu balun konsege hala’o investimentu maibé defisil tebes atu bele hetan rendimentu ka retornu tanba sirkulasaun moedade iha publiku hahú menus dadaun iha TL.

Iha parte seluk Prezidente Asosiasaun Emprezarial Mulher Timor Leste (AEMTL) Hergui Lina Fernandes Alves hateten katak ohin loron osan ne’ebé sirkula iha Rai laran depende ba iha Orsamentu Jeral Estadu nia distribuisaun hafoin fo impaktu posetivu no negative ba iha Ekonomia pais ninia.

“Mezmu momentu ita iha Orsamentu 2018 no 2019 inklui mos orsamentu Doadesimu ne’ebé mak implementa maibé iha orsamentu barak mak seidauk ejekuta no ida ne’e akontese fo difikuldade ba ami seitor privadu sira ne’ebé mak hala’o Negosiu hodi hamosu kauzu ne’ebé boot ba iha Distribuisaun Moeda iha Merkadu,” Dehan Prezidente AEMTL Hergui Lina Fernandes Alves ba BT iha nia knar Fatin Akait Sesta-Feira (26/07).

Nia dehan liu husi distriubisaun Moeda ne’ebé ohin loron Menus fo mos ameasa ba iha Seitor privadu sira atu bele atinji sira nia targesu faan ne’ebé durante ne’e sira hala’o. Hergui Lina Fernandes Alves mos hateten katak husi problema ne’ebé iha impaktu mos ba seitor privadu sira atu bele rai sira nia osan iha banku tanba laiha osan ne’ebé iha atu bele depositu tanba laiha rendimentu negosiu durante ne’e.

“Hau halo diskusaun ho seitor privadu lubuk ida no husi diskusaun ne’e maioria seitor privadu hetan difikuldade boot tanba seitor privadu sira la konsege atinji target ba sira nia negosiu ne’ebé mak hala’o,” afirma nia.

Nia mos informa katak ho problema ekonomia ne’ebé iha Seitor privadu sira mos halo mudansa ba iha sira nia planu investimentu ne’ebé mak durante ne’e sira plania tiha ona, sira halo mudansa tanba hare ba iha sirkulasaun moeda ne’ebé ohin loron Timor Leste hasoru. (BT)