DÍLI----Banco Central De Timor Leste (BCTL) Lansa relatóriu trimestre ikus ne’ebé termina iha loron 31 fulan Dezembru tinan 2018 Fundu Mina-rai nian, iha trestre ne’e hatudu fundu ne’ebe iha hamutuk billaun $15.80 kompara ho tinan uluk sira ne’e tu’un tebes.

Iha komunikadu imprensa ne’e Vise Governador Banco Central De Timor Leste (BCTL) Venancio Alves Maria hateten katak Iha relatoriu ne’e katak kapital fundu trimestre ikus nian ne’e Osan hamutuk billiaun $15.80 kompara ho billiaun $17.16 ne’ebe mak iha fim trimestre dahuluk nian Quer Dizer tinan ida ne’e ita nia reseitas fundu ne’e tun ba $15.8 billaun tamba tinan ida bele sae no tinan ida bele mos tun, labele sae hela deit,” dehan nia ba jornalista sira iha salaun BCTL Formosa, segunda (04/02).

Nia dehan, Osan sira ne’ebe mak tama durante tinan ida ne’e liu husi Royalty no Taxa sira hamutuk $178.75 millões, osan likidu ne’ebé mak sai husi fundu durante trimestre ne’e hamutuk $774.70 millões kompostu husi osan $872.5 millões transfere ba Orsamentu Estadu iha trimestre ikus nian no osan $2.2 billones kobre kustus jestaun nian, reseitas likidus durante ne’e hamutuk $593,75no ikus liu rendimentu portofoliu iha periode ne’e maka -4,08 porsentu kompara ho rendimentu ne’ebe mak 4,24 5, klarifika nia.

Iha relatoriu ne’e mos hatudu katak total reseitas ne’ebe mak simu iha trimestre ne’e hamutuk millaun $178,75 ne’ebe mak kompostu husi kontribuisaun kontribuientes sira ba fundu hamutuk milaun $94,96 no pagamentu Royalty simu husi Autoridade Nasional Petroleu (ANP) osan hamutuk millaun $83,79 I rendimentu husi investimentu fundu nian hamutuk osan -$694,85 millaun ne’e kompostu husi kupaun no jurus ne’ebe mka hamutuk $87,32, tenik nia.

Nia hatutan mudansa iha valor merkadu nian total hamutuk -$375,69 millaun no movimentu kombiais mak millaun -$42,96 iha trimestre ne’e tamba ne’e maka resultadu ba karteira fundu nian durante trimestre ne’e -4.8 %, enkuantu rendiimentu sasukat (benchmark) nian ba periode ida ne’e maka 4.24 %, esplika nia.

Iha trimestre ne’e hatudu negative $694.85 milloes iha trimestre ida ikus liu nian hahu husi Janeiru-Dezembru 2018 negativu -$459.52 milloes ne’e maka BCTL jestor iha 2018 ne’e.

Nia esplika tan, relatoriu ne’e hatudu informasaun finanseiru ba kapital Fundu Mina-rai nian espesifika katak Jestor Operasional Banco Central Timor Leste (JO.BCTL) mak hanesan ajente responsavel ba jestaun operasional fundu mina-rai nian I Ministeriu Finansas (MF) mak responsaveliza atu estabelese estratejia investimentu tomak kona ba fundu ne’e nian.

BCTL jere ona portofoliu besik liu ho pontu referensia iha trimestre dala lima nulu resin ha’at (54) dahuluk tamba difernsia entre portofoliu no pontu refernsia hahu husi inisiu fundus nian mak pontu baze 6 (0.06 %).

Venansio dehan, ekonomia ho merkadu agora iha faze ka ita bolu dehan tranzisaun husi ambiente ne’ebe mak ho taxa dijulki ba ambiente ne’ebe ho taxa ne’ebe bo’ot tamba ne’e iha hare krize financeiru global BCTL bo’ot sira, sira uja sira nia politika estimula atu hamoris fali ekonomia ida ne’e iha tinan sanulu (10 ) liuba.

“Balun hatuna taxa de juro ne’e balun ba tiha zero I balun mos uja programa seluk hanesan sosa Asaun iha merkadu entaun heian ikus-ikus ne’e kuandu ekonomia diak fali sira normalize fali sira nia politika monitariu liu husi balun hasa’e taxa de juro balun hapara sira nia programa sosa asaun iha merkadu Tamba ne’e maka hamenus likidu iha merkadu hodi resulta ba iha folin asaun sira ne’ebe mak ita imveste ba ne’e,” tenik nia.

Agora ita hare iha Banco Central Estadus Unidus Amerika iha tina 2018 sira hasa’e interfoliu taxa de juro ne’e dala 4 I sira aumenta iha tinan tomak ne’e kuaze 1% de juro entaun ida ne’e a’as teb-tebes ne’ebe mak iha merkadu presiza atu adapta ba ida ne’e, dehan nia.

Nia dehan, Fator ida seluk fali mak enserteza geo-politika global liliu iha hada negosiu nian ita akompaná iha disputa komersiu entre China ho Estadus Amerika nasaun rua ne’ebe mak ho ekonomia bo’ot no influensia teb-tebes iha global I nasaun rua ne’e iha disputa ne’ebe mak to’o agora seidauk iha resultadu ida ne’e mos afeita teb-tebes ba aktidade ekonomia global.

Iha parte seluk mos akompana European iha break site ne’ebe mak agora iha hela processu negosiasaun atu sai husi Uniaun Europea ida ne’e mos negosiasaun ne’e hamosu inserteza bara tebes tamba kontribui ba vol atividade merkadu durante trimestre nian.

“Ho fator sira ne’e hotu entaun iha organizasaun barak liliu a fundu munityariu internasional ka IMF sira hatun ona sira nia projesaun ba kresimentu ekonomia global ba tinan hirak oin mai katak eventu sira ne’e sei afeita maka’as teb-tebes ba kresimentu ekonomia global tamba ne’e tinan rua oin mai ne’e sei resulta ekonomia global ne’ebe mak ki’ik,” tenik nia.

Nia dehan, Espera katak Banku Central sira sei responde ba boletim merkadu hodi kuidam ba sira nia politika monitaria I inserteza politika sira ohin mos ita espera katak ba tempu ohin ne’e sir abele hetan solusaun iha merkadu atu bele estabel fali.dehan nia. (BT)