DÍLI----Media sosial iha hodi hafasil liutan komunikasaun ente ema ida ho eme seluk, maibe infeleizmente situasaun ne’ebé mak akontese iha Timor-Leste timoroan barak uza media sosial hanesan face book hodi insulta no trata ema seluk inklui lider sira nasaun nian.

Haree ba kestaun ne’e Autoridade Nacional Cmunicacão (ANC) hahu iha tinan hhirak ba kotuk to’o mai ohin loron kontinua buka meius oinoin hodi kombate hahalok hirak ne’ebé mak iha, ANC mós sublina ba telekomunisaun sira hodi hadi’a lalais sistema ne’e. Prezidente ANC, João Olivio Freitas hateten situasaun agora dadauk mosu hanoin negativu iha media sosial tanba ema barak utilize Facebook (FB) lalos no kria ID falsu oi-oin hodi hatun ema seluk nia dignidade.

“Tanba sira kria ID falsu sira para naran ko’alia ka hatun ema seluk nia dignidade hanesan tolok, trata ema, liliu trata lider nasional sira,” hatete diretor ne’e ba BT ina nia kna’ar fatin Caikoli, bainhira huhsu kona-ba politika ANC nian atu kontrolu no kombate utilizasaun ID falsu iha media sosial hatun de’it ema seluk inklui lider sira, kinta (31/01).

Diretor ne’e hatete asuntu ne’e ohin loron sai nudar preokupasaun ba ema hotu inklui deputadu no deputada sira Parlamentu Nasional ne’ebé sempre levanta kestaun ne’e. “Sim asuntu ida ne’ebe ema hotu sempre tau ba kestaun liliu destintus deputadu no deputada sira iha Parlamentu Nasional, sira mós sempre foti keastaun ida ne’e tanba ne’e la’ós foin mak tau ba kestaun maibe sira fo hanoin hela deit dala barak ona,”dehan nia.

Haree ba kestaun ne’e ANC husu ona ba setór telekomunikasaun sira atu hadi’a buat balun ne’ebé mak tenke halo maibe sei halo faze por faze atu nune’e molok to’o iha ne’eba buat hotu la’o loos ona tanba bainhira la’o la tuir faze entaun problema ne’e sei mosu barak tan deit.

Nia esplika faze primeiru halo dadaun rejistrasaun ba sim card prepago tanba ema ida atu utiliza simcard prepago tenke rejista uza kartaun eleitoral atunune’e kartaun eleitoral ne’e nu’udar dadus ida ne’ebe mak baziku nessesaria importante para bele haree no limita ema uza ID falsu.

“Hanesan ema uza ID falsu ne’e ita hare iha ne’eba ne’e hela iha ne’ebe husi suku ne’ebe, husi postu administrativu ne’ebe,husi munisipiu ne’ebe depois mak ita foin hatene katak ema ne’e hela iha ne’e, husi munisipiu ida ne’e entaun ita hare nia naran depois mak ba buka tuir ne’e lalais deit tanba ne’e maka ita husu ba halo rejistrasaun sim card prepagu ne’e,” tenik nia.

Nia klarifika faze primeiru konsidera faze estrutura molok ba to’o iha ne’eba, depois husi parte ida seluk bele prepara infraestrutura maibe mós presiza rekursu ida atu jere assuntu ida seluk i depois ida ne’e ita hare fali cyber securety.

“Agora cybersecurety husi parte ANC halo ona saida, husi parte ANC husi 2016 halo kooperasaun husi JICA hahu husi inisiativa ne’ebe mak ANC sei iha ANC estabiliza ekipa ida ne’ebe mak ita bolu Timor-Leste Computer Security Insident Respons Team (TLCSIRT) a ekipa ida ne’e ita kria iha 2016,” dehan nia.

Nia haktuir tan, ekipa ida ne’e la’ós ANC mesak maibe iha ekipa ne’e nia laran iha ANC ne’e rasik ho parte akademia husi universitariu sira no universidade ne’ebe maka kolabora maka’as liu ho UNTL nomós husi Ministeriu da Justiça (MJ) no Ministru da Defeza (MD) ho F-FDTL.

“Ne’ebe durante ne’e formasaun husi 2016 to’o agora la’o nafatin liliu ba area responsabity ida ne’e, ne’ebe ekipa menbru TLCSIRT ita sempre ho koopersaun husi JICA no apoiu husi JICA, ita sempre halo treinamentu iha Jakarta, Surabaya ne’ebé husi 2016 to’o agora ne’e prosesu la’o nafatin,” dehantan diretor ne’e.

Nia haktuir iha tinan kotuk iha Workshop ne’ebe mak halo iha Timor Plaza kona ba Cyber Securety mos, agora ba semana oin husi loron 4-8 ita sei iha tan Seminar ho Workshop kona-ba Cyber Securety. Entretantu faze segundu preparasaun faze estrutura ne’emak rejistrasaun kartaun sim card prepago, agora rejistrasaun kartaun sim card prepago ida ne’e ita fo deadlin to’o loron 31 fulan Marsu 2019.

“Iha inisiu ita tau deadline to’o iha loron 30 fulan Setembru ne’ebe depois ita simu pedidu ida husi operador tolu (3) ne’e hotu sira husu ANC nia komprensaun atu bele halo extensaun ba fulan ne’en (6) tan ho razaun katak sira hetan difikuldade wainhira halo rejistrasaun iha area rural depois ses husi ida ne’e iha mos impaktu husi aktividade eleisaun antisipada ne’e,” dehan nia.

Nia dehan, Maibe ho kondisaun ida katak operador sira assina komitmentu ida ho ANC katak iha loron 31 Marsu 2019 ne’e hot-hotu tenke remata laiha tan extensaun iha ne’eba tanba iha ne’eba komitmentu ne’ebe mak assina ona iha ne’eba entre ANC ho operador katak to’o loron 31 tenke finaliza prossesu rejistrasaun hosi utlizador sira hotu. (BT)