DÍLI----Fundu Monetariu Internasional hatete seidauk klaru kona-ba politika ne’ebé iha Timor-Leste sei fo risku hodi hamenus Dezenvolvimentu setór ekonomia sira iha rai laran.

Tuir Notisia Publika husi kabar Bisnis.com, IMF halo prediasaun katak Politika seidauk klaru loos no to’o bainhira mak sei remata situasaun politika ne’ebé iha tanba situasaun politika ne’ebé iha fo risku boot ba iha kresimentu ekonomia iha setór oin-oin. Tuir Niklas Westelius, Xefe Ekipa IMF ba Timor Leste hateten seidauk klaru politika ne’ebé influensia atividade ekonomia Timor-Leste iha tinan 2017 to’o iha 2018 ne’ebé nunka sente iha Tinan 2019.

IMF halo prozesaun momentum dezenvolvimentu sei akontese iha tinan 2019, Espesialmente sira suporta ba dezempeñu la’ós petroliferu no gas, ne’ebé sei rekopera ba 5% alende ne’e sei aumenta inflasaun ne’ebé akontese ona iha tinan kotuk bele ba iha 3% ate tinan ikus 2019. Tinan ida ne’e Despesa Fiskal kontinua depende ba foti osan husi Fundu Mina-rai tanba rendimentu domestika ne’ebé ki’ik tebes.

"Iha tempu mediu prosesu ne’ebé menus signifkadu atu dudu diversifikasaun ekonomia no kria kampu servisu iha setór privadu sei tun realistiku iha gastu estadu nian,” hateten nian iha Artikel IV misaun konsultasaun Timor-Leste ne’ebé BT sita husi publikasaun Kabar Bisnis.Com Kinta feira (31/01). 

Niklas konsidera, analiza potensial reseita mina husi kampu ativu ne’ebé sei remata iha tinan 2022, dada fundu petróleu sei hamosu risku ba sustentabilidade fiskál iha tempu naruk.

Haree husi obstaklu ne’ebé mak iha, IMF Rekomenda ba Timor-Leste atu hamosu estratejia fiskál atu garantia sustentabilidade fiskál hodi ativu nune’e proteje fundu Petróleu. Estratejia ne’ebé hatudu atu bele tau peoridade liu ba fortalisimentu iha kontrolu no efisiensia ba despesa, Mobiliza renda Domestika, aumenta komprementu iha obrigasaun Titularia nomós implementa IVA hodi utilize fundu Emprestimu ho efetivu.

"Ami ekoraja kresimentu Ekonomia setór privadu no oportunidade empregu sai forma ida hodi bele iha kresimentu ne’ebé lalais liu no ida ne’e mak prioridade, nune’e mós aumenta ba asesu ba edukasaun, atendimentu Saude,” katak nian. Alende ne’e haree husi Relatóriu ne’ebé mak iha hatudu katak oras ne’e setór privadu iha rai laran balun hahu lulun biti tanba rendimentu atividade ekonomia hahú hetan amiasa inklui balun mós taka sira nia atividade negósiu iha Timor-Leste.

Lucas: Kresimentu Ekonomia TL Namlele
Haree husi Relatoriu ne’e Reitor Universidade Da Paz Lucas da Costa (Rama Metan) hateten katak Ohin loron situasaun ekonomia Timor Leste la’o hakdasak, Desenvolvimentu kapital mos sai hanesan namlaek tanba tinan rua ona hasoru obstaklu politika no uza osan duodesimo la halo despezas publikas ba kapital dezenvolvimentu.

Reitor Universidade da Paz (UNPAZ) Lucas da Costa hateten tinan rua TL hasoru obstaklu ba kapital desenvolvimentu tanba governu la bele halo despezas publikas hanesan babain, nune’e mós labele hamosu konstrusaun ba projetu sira iha rai laran tanba governu uza deit osan duodesimu hodi sustenta makina estadu nian.

“Agora ita akompaña situasaun politika rai laran obstaklu la’ós foin agora mak mosu, mosu kedan iha tinan 2017 ate agora tinan rua ona obastaklu ne’e mosu la hotu tanba governu la bele halo despezas publikas hanesan babain i ate agora politika na’in sira halo politika mos ba sira nia grupo deit la hanoin ba povu nia votus,” dehan Reitor UNPAZ Lukas da Costa ba BT iha nia kna’ar fatin UNPAZ, Kinta- feira (31/01).

Nune’e obstaklu kontinua mosu governu labele halo despezas publikas hanesan despezas publikas ba kapital desenvolvimentu, despezas publikas bens servisus ho despezas publikas ba transferensias publikas tanba ne’e mak laiha osan ne’ebé namkari iha populasaun nia le’et atu lori hala’o atividades ekonomikas, atividade sosiais, atividade kulturais no sel-seluk tan.

“Tan ne’e obstaklu mosu kedas ona husi tinan rua kotuk ba no agora obstaklu ne’e iha nafatin maibe ita hein katak iha tempu ne’ebé la naruk obstaklu ida ne’e ita bele hases tiha husi dalan ba dezenvolvimentu ekonomia iha Timor-Leste,” tenik nia. Nia dehan, liuhosi OJE ne’ebé prezidente Veta haruka fali ba Parlamentu Nasional hadia hodi haruka fali ba PR bele promulga atu nune’e governu iha fali osan hodi hadia dezenvolvimentu liu husi despeza publiku.

Nia klarifika liu tan katak despezas publikas mak kapital de dezenvolvimentu, transferensias publikas, bens servisus no despezas publikas bo’ot bele lori osan ba populasaun ninia nesesidade humana hodi sirkula ekonomia rai laran ba dezenvolvimentu nasional.

“Nomós agora dadauk ita haree Timor-Leste ninia kresimentu ekonomia la a’as maske seidauk iha dadus estatistika nian hatudu katak ita nia kresimentu ekonomia ne’e to’o hira, mais ita haree katak oras ne’e dadauk atividade ekonomikas barak para nomós kompañia balun mós komesa taka ona sira nia kompañia i projetus babain governu halo la’o hodi bele liu husi projetu ne’e osan bele namkari ba populasaun mós lala’, hau la hatene povu hili ne’e atu halo saida,” Reitor universidade ne’e preokupa.

Reitor dehan tan,populasaun sira nia kbi’it atu halo kompras ka sosa ba sir nia presiza lor-loron maibe ohin loron menus tanba sirkulasaun moeda hahu menus iha povu nia leet.

“Tanba ne’e mak agora ita espera katak PN hadia lalais OJE nian para lori ba PR para PR haree diak bele promulga, sei la promulga sei aumenta problema ba nia a’an rasik tanba PR bainhira sa’e ba nia knaar rasik hateten katak “Povu tomak mak hili nia” ne’ebé nia iha obrigasaun moral, nia iha dever moral para atu hamahon povu nasaun ida ne’e moris ho kontente labele povu mak triste hela deit ho situasaun politika,” tenik nia.

Tan ne’e nia espera katak ho OJE ne’ebé halo revisaun iha PN bele hetan promulgasaun husi PR hodi nune’e bele hadia fali kresimentu ekonomia ne’e oras ne’e TL hasoru. (BT)