DILI----Estadu no Governu Timor-Leste sei halo analiza ekonomika oinsa atu sosa asaun ka sahin Portugal Telecom iha Timor Telecom atu nune bele fo mos siguransa informasaun ba nasaun foun ne’e. “Estadu Timor-Leste sei halo analiza klean no halo avaliasaun ba apareillu komunikasaun ne’ebe oras ne’e dadauk monta hela, presiza tenki forma taskforce ida para ba hare kondisoens ekipamentu aparelhu ninian no impaktu ekonomikamente ba iha nasaun timor ne’e oinsa se ita sosa,”dehan Vise Ministru Obras Publiku Transporte no Komunikasaun Inacio Moreira ba Business Timor semana kotuk iha nia knar fatin.

Tuir nia Estadu Timor-Leste sosa asaun Portugal Telecom ekonomikamente  iha futuru sei kontribui resitas reseitas ne’ebe forte  ba estadu. “Se ita kolia vantazen logika ne’e, hau hanoin diak tanba klientes Timor Telekom ba dadaun ne’e purvolta quatru sentus ital ne’e ativus, agora rejistadu ne’e seisentus mil ital, ida aktivu sei uja hela sim kar, internet, telfone fiksu hamutuk quatrusentus vinte mil (420.000) klientes,”dehan Inacio. 

Nia fiar katak se estadu foti desizaun sosa asaun Portugal Telecom no iha kapasidade ba jere jestaun ne’ebe diak tinan-tinan sei hetan reseitas la menus husi millaun $50.  Nia informa mos kompañia ne’ebe agora daudaun sosa ona asaun Portugal Telecom mak kompañia telekomunikasaun ida husi Brazil ne’ebe ho naran OI. Vise ministru ne’e esplika asaun ne’ebe investe iha kompañia telekomunikasaun TT mak hanesan, Portugal Telekom ho nia asaun 42 ital porsentu (%) no  uluk ne’e 50 ital %  maibe tanba iha fundasaun São Jose timor-oan nian putvolta 9%, fundasaun oriente 4 %, vodafon purvolta 4%, governu nian 20.59 % no mos emprezariu timoran Julio Alfaro. 

Maibe fundasaun são Jose ne’e to’o ohin loron sidauk toma pozisaun, entaun saida mak akontese, se fundasaun são Jose mak sai konserteza Portugal Telekom ne’e nia kapital menus husi 50 % tanba ne’e nia labele foti desizaun atu faán Timor Telekom tanba ne’e mak ema ne’ebe nia kapital maioria ne’e mak desidi, tanba timoroan 52 %.  Alende ne’e Vise ministru ne’e mos komenta mos konaba presepsasaun ekonomika ne’ebe mosu iha fatin-fatin dala barak ema halo analiza mos ladun los ezemplo konkretu Timor Telekom ne’ebe mosu iha premeiru governu.

“Hau hatete ema nia presepsaun oioin deit tanba balun hanoin dehan uluk premeiru governu kostitusional ne’e halo prosesu desidi hili deit Portugal Telekom mai para investe mesak, maibe nain ba Timor Telekom ne’e asioniste timoroan lubuk ida, depois estadu mos, ne’ebe iha momentu ne’ebe kuandu desidi halo kontratu ne’e klaru, Agora presepsaun ida ne’ebe ema balun dehan  monopoli katak ida ne’e sala, sala liu mak halo tan liberalizasaun ne’e, ida ne’e mak sala liu,”dehan Inacio.

Nia haktuir no esplika, banhira estadu kundu hahu kontratu ho Timor Telekom iha 2000, iha ne’eba hatete momos katak depois tinan 15 otomatika mente Timor Telekom sai hanesan empreja publika.  “Maibe komu iha interese balun halo desizaun ba halo liberalijasaun, haluha tiha buat ida seguransa komunikasuan, ida ne’e mak agora halo ita ulun moras,”dehan nia. Nia mos perkupa katak estadu ida ne’ebe mak nia komunikasuan ne’e livre la iha, Timor-Leste ne’e tenki garantia nia komunikasaun ba saida deit, liliu komunikasaun politika ne’ebe ba interese nasional ne’e tenki garantidu, ida ne’e mak ita tenki koalia. Tanba ne’e mak dala ruma ema individu balun ho nia hanoin rasik inventa nia hanoin ne’ebe la merese.

Tuir nia katak argumentu ida monompoliu ne’e mak halo liberalizasaun, se Timor Telekom faán governu  sosa tiha la iha buat ida importante mak kompete, maibe hanesan estadu, iha direitu tomak para regula tuir kondisoens estadu nian no nasaun nian ne’ebe  manipulasaun sei la iha. “Ida ne’e mak tenki kuidadu didiak, ne’ebe kolia los ne’e, se estadu la iha regulamentu ida ne’ebe forte investorsira iha area telekomunikasaun ne’e mak hothotu ema husi liur hau fiar katak ita nia komunikasaun ne’e sei la seguru tanba ne’e mak estadu tenki tetu didiak hodi halo analija ida klean para hodi halo desijaun,” katak vise ministru ne’e.

Governante ne’e mos hatete, sira (telekomunikasaun) seluk ne’e bele halo operasaun nune’e bele iha kompetisaun para komunidade bele hili maibe importante mak tenki asegura komunikasaun. “La iha tan medida seluk atu ita foti tanba hodi liberalizasaun ne’e mak anula tiha kontratu ne’ebe uluk governu halo ho kompañia Portugal Telekom ne’ebe ita atu kolia mos la diak,” dehan governante ne’e. Eis deputadu ne’e reafirma Portugal telekom iha saham ne’ebe bo’ot liu ne’e mak etadu Timor-Leste hanoin hela oinsa atu sosa. para ita bele iha empreja publika ida iha area komunikasaun rasik para bele jere ho diak hodi bele asegura komunikasaun hotu-hotu.      

“Ita hotu hatene katak ita lao ona ba tinan13 ukun án ona tanba ne’e ita tenki iha ona garanti ida,” Nia mos realsa katak regulamentu barak mak MOPTK tenki halo para investor sira iha area telekomunnikasuan labele iha monopoli, presiza duni atu prepara para labele iha manipulasaun. Entretantu konaba rekursu umanu agora dadauk timor-oan lubuk ida mak servisu hela iha Timor Telekom tanba ne’e nia fira timoroan sira ne’e iha esperensia no matenek ne’ebe naton maske sei presizatan ema espesialista balun iha area telekomunikasaun nian.

Vise MOPTK ne’e realsa tan intensaun halo liberalijasaun tanba deit uluk hanoin dehan Timor Telekom monopoli hotu. maibe ohin loron presu komunikasaun ne’e tun hanesan ho telekomunikasaun rua seluk hanesan Telkomcel no Telemor. “Ba hau sente hanesan deit. nunka tun, nunka sae, agora buat ne’ebe akontese ne’e mak ita nia analiza ekonomika ne’e mak sala hotu,”dehan Inacio. Nia dehan iha kompetisaun folin tun  maibe buat ida labele haluha mak ekonomikamente ba telekomunikasaun tolu ne’e atu hatun ka hase ne’e sira sempre husu malu politika ekonomia ne’e hanesan.

“Lolos ne’e liberelijasaun ne’e sala bo’ot, fator seluk ne’ebe importante maibe, durante ne’e ema lakohi fo atensaun mak, ita dalaruma haluha tiha katak komunikasaun ne’e buat ida libre deit,”dehan nia. Vise ministru ne’e katak no kestiona lolos ne’e labele Komunikasaun ne’e lolos aktu ida ne’ebe ita tenki kuidadu didiak hanesan estadu tanba saida mak nasaun Timor-Leste ne’e komunikasaun ne’e libre los, oinsa estadu nian bele garante komunikasaun. Tuir governate ne’e presiza duni no tenki iha Roll of low, presiza tenki prepara nune’e tenki iha regulamentu.

Nune’e mos tuir kuinesementu ne’ebe vise ne’e iha katak prosesu ne’e lao duni uluk prepara iha 2007 elisaun inves prepara maibe la prepara buat sira ne’e maibe lae, tanba ne’e mak ba oin  MOPTK hanoin atu halo preparasaun ne’ebe diak liu. “Liberalijasaun solusaun ida ne’ebe foti momentu ne’eba ne’e ekonomikamente la diak realidade mak nia impaktu agora dadaun Timor-Leste kona,” governante fo kulpa. Razaun kompañia Telekomunikasaun Portugal Telekom faán nia asaun ne’ebe investe iha Timor Telekom tanba mosu krize ekonomika ne’ebe afeita makas ba ekonomia estadu Portuges. 

Entretantu Tuir diretor organizasaun noun govermental (FONGTIL) Arsenio Perreira da Silva  hateten atu sosa asaun Portugal Telekom nian ne’ebe investe iha Timor Telekom ne’e kompetensia tomak estadu nian tanba ne’e presiza deskute klean. “Hau senti kestaun  konaba kompania Timor Telekom ne’e hanesan kompetensia tomak estadu Timor-Leste atu diskuti klean maibe persija tau importansia ne’ebe a’as,” Dehan nia ba BT  10/03 foin lalais ne’e iha nia knar fatin.

Nia dehan  governu Timor-Leste iha kompetensia diskuti konaba asaun ne’ebe iha maske Portugal Telekom fa’an ona ba kompañia seluk. Tuir nia ohin loron kompañia barak investe iha nasaun Timor-Leste tanba kompania ida-idak iha nia sistema no tekniku atu kompete ho kompania sira seluk ne’ebe investe sira nia saham iha parte area rede telekomunikasaun maibe realidade sistema balu la los no kompetensia laiha kbi’it tanba sir abele husik sira nia asan. (BT)