LIFAU-Primeiru Ministru Kay Rala  Xanana Gusmão ho eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri hatu’ur fatuk lulik iha fatin momentu Lifau. Serimónia ritual no kultural ne’e ho objetivu atu loke dalan ba Zona Especial Ekonómia Sosiál de Merkadu (ZEESM). Iha prosesu serimónia tradisionál partisipa husi lia na’in suku sanulu resin ualu (18) kompostu husi sub-distritu Pante Makasar, Pasabe, Oesilo, no Nitibe. Iha serimónia tradisionál ne’e, iha tipu serimónia oin rua, serimómia ritual no serimómia kultural.

Serimómia ritual hala’o iha loron 19 fulan Abril hodi oho mós manu aman metan  ida. Rezultadu husi serimómia ritual ne’e hatudu sinal pozitivu.Iha loron 20 fulan Abril, reprezentante lian husi distritu 13 ne’ebé reprezenta de’it lia na’in husi rai ulun, rai klaran no loro monu maka lia na’in husi distritu Oe-Cusse. Reprezentante lia na’in husi distritu 13 oho fahi ida, rezultadu husi serimónia ritual ne’e hatudu mós sinal pozitivu, tanbá na’an aten hatudu sinal di’ak.

Hafoin remata serimónia ritual, loron Segunda (21/04), Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ho eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri hakat ba fatin monument Lifau hodi hodi paritisipa iha serimónia kultural ne’ebé preside husi lia na’in suku 18 iha distritu Oe-Cusse. Iha serimómia kultural ne’e, lia na’in husi suku 18 ne’e dahuluk oho manu aman  metan ida hafoin oho tan bibi aman ida nomos karau aman ida. Hatudu katak na’an aten hirak ne’e hatudu sinal positivo diak  dalan nakloke atu hahu  programa ZEESM. Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão ho eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri paritisipa iha serimónia refere ho objetivu tau fatuk lulik ba estabelesementu ZEESM, molok Prezidente Repúblika lansa iha fulan Maiu.

“Liu kultura seremónia ritual no serimonia kultural hodi buka hatene ba oin, dalan atu di’ak, dalan di’ak ne’e halo nusa? Tuir fiar tradisionál lia na’in ho liurai sira sei nafatin komunika ho matebian sira, tanbá matebian sira sai hanesan ponte ba Maromak,”hateten  Reponsabel ZEESM, Mari Alkatiri, iha nia diskursu tau fatuk lulik, iha monument Lifau, Tersa (21/04). Tuir Eis Primeiru Ministru ne’e katak lia nain sira uza uza babi, manu, fahi, inklui karau para le’e ita nia dezenvolvimentu. “Tanbá nee ita uza ahi ho bee hodi habokur ita nia rain. Dalan nakloke ona, ohin ita repete fali, maibé ita kontinua uza nafatin ahi no bee hodi alkansa ita nia prosesu dezenvolvimentu,”esplika eis PM ne’e.

Maski serimónia ritual ho kultural remata ona, Mari Alkatiri dehan depende ba rekursu umanu ne’ebé jere Zona Eskluzivu Ekonómia Sosiál de Merkadu (ZEESM). Maibé Mari fó mós fiar ahi ho bee sei reforsa nafatin jestor ZEESM sira nia kbiit. “Ami agradese ho lian nain husi rai ulun, rai kalaran, ha’u husu lian nain ponta leste no rai klaran atu haklaken seremonia ritual ho cultural nee ba lian nain sira iha Timor laran tomak,”hatete Mari Alkatiri. “Loron manas fo naroman mai ita,  bainhira ita hamrok, bee iha para ita atu hemu. Ita nia rai ne’e bokur tebes. Ho loron nia manas liu husi bee ita rega ho ita nia servisu ita sei halo dezenvolvimentu ne’e lao ba oin. Prosesu dezenvolvimentu atu hahú hodi aumenta ita nia kbi’it tomak,”relata eis PM Primeiru Governu Konstituisionál ne’e.


Mari Alkatiri promete ba povu Atoni Ambeno katak projeitu ZEESM sei hadia uluk seitór edukasaun, saúde, ekonómia, agrikultura, no peskas. Iha fatin hanesan, Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão orgulu ho lia na’in husi suku 18 inklui reprezentante lia na’in husi parte Lorosa’e, Rai kalaran, no Oe-Cusse ne’ebé reprezenta lia na’in Timor laran tomak. “Odamatan boot ba prosesu ZEESM ne’e nakloke ona, maibé aban bain rua keta fatuk ruma iha dalan, ka ai ida monu iha estrada karik ita fó fiar ba katuas adat sira iha Distritu Oe-Cusse, tanbá sira mak hatene oinsa mak atu bele hamos fali ai no fatuk sira ne’e, hodi ZEESM ne’e bele la’o diak nafatin,”relata PM Xanana iha serimónia kultural tau fatuk lulik, iha monumentu Lifau ne’e.

Atu hare ba oinsa preparasaun ba ZEESM refere bele sai mos preparasaun ba tinan 2015 tinan 500 anos malae mutin sira mai tama iha timor leste. Tanba ita nia kemiri laiha ona tau hamutuk molaku ami kuda kemiri sorin balun mate hotu tanba Oe-cusse oan la aprende ona kemiri. Kemiri orsamentu bo’ot liu mak ida ne’e ita bo’ot sira koalia ita responde ita koalia ita bo’ot sira hatan ne’e duni hau nia descursu lanaruk tanba imi dialogu. Ba oin sei hasoru malu nafatin hasoru malu ho ita bo’ot nia oan sira matenek atu bele hatene didiak saida mak Zona especial Ekonomia Sosial Mercadu (ZEESM) refere. Ne’e duni ita bo’ot sira ohin saida deit mak hanoin bele fo sai mai hodi eskleres ba malu uitoan tanba aban sei encontru atu nune’e hodi koalia lolos buat sira ne’ebe ita sira hakarak presija.

“Ita hotu fiar katak odamatan nakloke ona dalan mos ona dalaruma fatuk monu hela iha ne’eba karik ai ida sei lamonu nomos komunidae tomak atu nune’e ita lao ba diak,ita atu hahu”Dehan PM xanana iha ninia descusru Segunda (21/04) semana liu ba iha Lifaun Oe-cusse. “Ita hanoin katak tinan 10 resin ona ita seiauk buat ida,tinan 12 ita hetan ukun’an rasik’an maie estadu sei  0  ne’eduni ia lori tempu iha tinan 12 hametin dadaun estadu nomos hare dadaun ona dalan ne’ebe naruk atu hahu dezenvolvimentu ne’e oinsa. Tempu ona atu hahu hodi nune’e maka Dr mari Alkatiri nudar partidu istoriku Fretilin, hau partidu CNRT maibe sira nain rua hamutuk atu koalia konaba dezenvolvimentu ba povu tomak hahu husi Oe-cusse hanoin,hakarak, hahalok ida deit.

Antes hakotu descursu PM halao viva datoluk hanesan,Viva Oe-Cusse,viva dezenvolvimentu nasional,viva timor leste. Aleinde Xefi Suco Costa Antonio Costa hateten, hametin unidade hahu Oecusse to’o Lospalos nomos Manufahi. Husi kultura ida ne’e a ZEESM sei kontinua nafatin ba oin fiar. Hau lori lori komunidade sira nia liafuan husu konaba ZEESM ida ne’e wainhira atu implementa husu ba nai ulun sira atu bele hateten sai katak fatin ida ne’ebe mak kona dezenvolvimentu ba ZEESM  ida ne’e ita tenki sai katak atu kona komunidade sira aifuan ,uma rai ruma oinsa ganti rugi. “Ami xefi sucu fo informasaun  ba komunidade hodi atende didiak zeesm.

Iha mos preparsaun ba komemorasaun tinan 500 ba tinan 2015,ne’e duni ba tinan 2015 ema barak sei mai iha fatin refere oinsa mak bele preparasaun refere atu diak atu nune’e ema hotu husi nasaun bijinho sira ne’e bele hare  katak Oe-Cusse ne’e diak,servisu nomos koperasaun diak. Husi nai ulun ulun sira uluk tempu portuguesa nian mai iha timor buat sira ne’ebe sira halo nomos lahatutan  to’o ohin loron ita atu halo dezenvolvimentu  refere. Maka agora dadaun ita atu halo katak tasi ne’e sei to’o iha mota hun iha ne’eba husi komunidade Oe-cusse lakonsege halo nomos servisu ne’e sei lahotu ne’e mka tulun sira ne’e hodi oho padre nomos madre tanba servisu labele.

Oinsa planu ba tinan  500 iha tinan 2015 ba preokupasaun refere tasi ne’e bele tama to’o iha foho  hun ne’eba atu derepenti tama kalae. Komunidade kada tinan iha sesta fera santa konaba dalan para ita mos ami hatama proposta ba xefi suku sira hotu hanesan sukus 18 ba MT atu bele hadia netik estrada ba to’o foho tutun. Atu fahe informasaun komunidade oinsa implementasaun ba programa ZEESM refere sei impaktu ba komunidade. Iha fatin hanesan,Fernando Tal  hateten ZEESM atu hahu husi Oecusse neebe sira hare husi recursu humanus oecusse ne’e menus liu oinsa atu halo kompetisaun ho Internasional wainhira atu aplika pilotu iha fatin refere, Nia rekomenda ba governu wainhira atu simu emprezariu husi internasional tenki identifika atu nune’e kompania lokal atu bele fo fatin ba emprezariu lokal.

Keta ba futuru ami Oecusse onan nomos Timor leste  labele sai fali hanesan penontong. Aleinde Katuas adat Nitibe Mateus Bakun hateten durante semana ida ona sira isin lolon nakonu ho sasan adat sira lahatene katak governu atu fo saida los wainhira sira fila. Iha buat barak atu iha ne’e maibe keta haluha sira husi foho,buat barak mak sei area refere. “Hau lahatene katak wainhira ita bo’ot sira to’o iha ne’eba fila mai toba semana ida karik presija komu isin”dehan katuas adat ba BT Segunda (21/04) semana liu ba iha iha lifau Oecusse. Aleinde ne’e xefi sucu Niapane Pascual Meco hateten, ami hamutuk nain 52 lao ain deit estrada iha,kareta iha maibe setrada ladiak atu bele asesu ba iha ne’eba. Laiha buat ida orsida ita bo’ot sira fila ami mos fila naran katak ita bo’ot sira fila ho isin diak,ami mos fila ho isin diak.

Tuir nia katak ita hatene halo tradisional wainhira atu hahu programa ZEESM , ohin ikus liu halao ritual ne’ebe tuir lisan Atoni-Oecusse ritul sira ne’e hatudu sintidu katak diak Oecusse nakloke tebes atu halao programa refere. “Ami nudar Atoni-Oecusse ami hein ida ne’e atu mai maibe ami iha cultura nomos intididade ba governu timor iha fatin iha tempu ida ne’e ami hato’o ami nia sujestaun lori foun mai ami nia nudar kultura nomos identidade husu favor ida respeita timor ou Oecusse bele moris nafatin I moris kontinua ba oin”dehan Klaru katak buat ida atui mosu sei lori inpaktu negative nomos positivo, inpaktu positive  hanesan, sempre dezenvolve Atoni-Oecusse maibe husi positive sempre iha negative hanesan, kultura Oecusse ne’e mak identidade oecusse karik bele proteje ita nia kultura tanba ida ne’e ita nia identidade.


Tanba hare iha tinan 500 liu ba portugues to’o iha ne’e mai tanba ita nia diak ,tanba ita nia moris nomos ita nia naroman ba ida ne’e maka parte ida husi kultura Atoni-oecusse nian. “Hau nudar Oecusse atu nune’e mantein kultura,respeita malu,hadomi malu kria paz maibe tenki dezenvolve ita nia distritu Oecusse”dehan  Liurai Distrito Oecusse Antonio Hermegildo da Costa  ba BT Segunda  (21/04) semana liu ba iha Lifau Atonio Oecusse. Hatan preokupasaun refere PM xanana Gusmao hateten, tanba ida ne’e mak sei iha dialogo nomos seluk xefi sucu sira mos sei tuir ,ita bo’ot sira hare mak iha ne’eba hela dr Mari sei espelika saida mak ZEESM tanba ita bo’o sira seluk katak iha rai tetuk ne’e atu halo oinsa. Tanba Ministra Solidaridade Social (MSS) sei iha ne’e katuas adat sira labele ba lai.

“Ita hotu kompriende katak laos atu halo uma balun iha pante makasar,koalia konaba recursu humanus,PM mos hanoin hela konaba recursu humanus miabe official seitor privadu. Iha Mahata ita bo’ot nia oan matenek sira halibur hamutuk iha ne’eba,atu hare ba recusru humanus ,Potensial,nesesidade distritu ida ne’e nian atu bele hatene presija saida oecusse oan sira escola aprende tan”nia dehan. Nia haktuir  xefi suku Cunha nomos xefi sucu lalisuk entrega mercadu ida ne’ebe ita lafa’an buat ida maibe bibi mak fa’an foer tanba sintina laiha sira hafoer hela rai. Entrega rai refere atu forma oecusse oan sira iha atu nune’e bele hare ba dezenvolvimentu ,claru sei fo atensaun ba emprezariu lokal ne’ebe politika governu nian.

Laos fo deit fulan tolu fulan 4 atu sei hakilar malu bei-beik tenki vilora kbi’it ,ita simu deit maibe ita dehan lalao,ammi hakilar maibe los ida ne’e fakar osan,tanba fakra osan fasilita maibe fulan 3 ou 4 at ona. Sentindu ita hakilar malu bei-beik ong lokal ong ida ne’ebe diak tebes. Estrada kuandu ban seidauk taka aban ami fila ita bo’ot sira mos sei fila ho kareta ba uma,konaba durante semana ida laharis MSS sei hasai katuas adat sira nia naran. Iha fatin hanesan, eis PM Mari Alkatiri hateten, ita rona ida ne’e rona kedan iha tinan kotuk kuandu mai halo aprezentasaun ZEESM akontese ba ema nia uma,sidadaun sira nia rai,hodi moris obstaclo saida antes akontese.

Ekipa tecnik ZEESM Tun mai Oe-Cusse fulan ida hodi halo  servisu iha Oe-Cusse laos Pante Makasar. Hatudu katak ZEESM atu halo duni sidade foun ida pante makasar nia fatin maibe atu lori dezenvovimentu ba Oe-cusse tomak nomos futuru sei ba tan fatin seluk iha timor leste. Ne’e hanesan vizaun ida deit ba sidade ne’e mak hanaran Master Plan,sidade ne’e atu moris ita presija atu planu urbanizasaun deit. ZEESM ekipa tecnika servisu dadaun ona ho Banku Mundial atu nune’e bele hare no hahu  konaba planu organizasaun. Governu mos servisu dadaun atu halo lei de ordenamentu do terotoria ne’e inportante tebes maibe ita fahe ita nia rai ne’e tuir saida maka ita atu halo iha fatin ida-idak. Sidade ita halo iha ne’ebe, halo haleu sidade sira saida mak ita atu halo iha area rural. (Business Timor)