DÍLI----Repúblika Demokratika Timor Leste (RDTL) nasaun ida ne’ebé mak independensia tinan sanulu resin ona to’o ohin loron sei mantein nafatin moeda Estadus Unidus da Amerika (EUA) hodi garantia desizaun pagamentu ba iha atividades ekonomia hotu.

Tuir Dosente Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL) Ferrnando B. Anuno hateten Poliotika monitaria primeiru Timor Leste utiliza hela moedas Estadus Unidus Amerika (EUA) nian atu sai hanesan pagamentus ba iha atividades ekonomias hotu tanba haree ba ida ne’e oinsa mak atu dehan katak se mak iha kompetensia atu bele asegura nafatin sustentabilidade poliotika monitaria liga ho utilizasaun moeda ne’ebé mak depende hela ba EUA nian,” dehan ba jornalista BT iha UNTL, kinta (07/02).

“Primeiru atu dehan deit tuir konseitu makro ekonomia iha poliotika importante rua maka sempre governu asegura, ida maka poliotika fiskal ne’ebé mak liga ba ezekusaun orsamentu no nia fiskalizasaun ida tan maka poliotika monitariu oinsa atu hare kona ba sirkulasaun ita nia moeda ne’ebé mak sirkula iha territóriu Timor-Leste tomak”. dehan nia.

Nia dehan, Indicator importante atu ita bele asegura ka bele iha rasik moeda primeiru tenke hare kresimentu ekonomi, sei kolioa kona ba kresimentu ekonomia ne’e ita kolioa kona ba rekursu finanseira ka rekursu naun finanseiru ne’ebé mak sai hanesan seguru jaminan (garantia) ba iha desizaun wainhira Timor-Leste iha rasik nia moeda.

Por enkuantu dezde ita referendum ita hakat mai periodu tranzaksaun to’o ohin loron depois ita restaura independent nafatin mantein poliotika monitaria ne’ebé depende hela ba moeda EUA ninian. Nia haktuir tan Poliotika monitaria TL nia influensia ladun a’as liu kompara ho poliotika monotaria ne’ebé mak mai husi nasaun ida ne’ebé mak na’in ba kualker moeda katak kualker atividade ekonomia ne’ebé mak troka tan entre nasaun ida ba nasaun seluk,tenik nia.

Nia hateten, Enkuantu ita hatene katak iha mundu ne’e moeda dolar amerikanu ne’e forti tebes depois bele kompara ho moedas sel-seluk hanesan euro ho posterlin na pratika moeda EUA ne’e hanesan moeda ne’ebé mak aseguradu liu iha mundu kualker tranziksaun.
Nia dehan tan, Ha’u hanoin katak TL nia asegura mos depende ba poliotika moeda liliu EUA nian ita laiha influesia totalmente komu ita utiliza deit moeda dolar amerika entaun depende ba poliotika monitrariu EUA nian,” tenik nia.

“Tanba esforsu Banku Central Timor Leste hala’o katak konsege ona iha faze ne’ebé mak produz rasik ona koin ne’ebé mak komesa husi 1 centimu mai to’o ohin loron ultimo lansamentu ba 200 centimo ne’ebé mak utiliza ba $2 (dollar) ninian,” Tenik nia. Nia dehan, Sei ita kolioa kona ba moeda, koin sira ne’e laos ita nian tanba sei ita kolioaa kona ba moeda, moeda ne’e tenke iha mos sinal (simbolu) hanesan U$ ninian ($) ka rupiah dehan (Rp) Yent (‘nt’), euro (€), posterlin no sel-seluk tan.

Fernando dehan, Mas ida ne’e passu importante oinsa mak atu bele ajuda ita nia governu diminui kustu balun ka atu bele assegura tranzaksaun ho valor numeru ne’ebé mak ki’ik, tenik nia. Nia haktuir, Hanesan 25 centavus ate 200 centavus quer dizer 200 centavus ne’e ($2) par nune’e iha sosiedade iha ona kuinesementu mesmu koin sira ne’e seidauk iha sinal ka iha sinal kaebau, hare musan, karau metan sel-seluk sira ne’e ho numeru mas sinal ida hanesan rupiah Rp ne’e seidauk iha, hateten nia.

“Tanba ne’e mak ita mantein hela poliotika ne’ebé mak dependensia ba poliotika nasaun ne’ebé mak na’in rasik ba moeda ida ne’e tam,bah au hanoin katak maibe timor leste seguru nafatin poliotuika ne’ebé mak defini,”

Nia haktuir tan,Banku central iha nia poliotika rasik oinsa mak asegura atividade ekonomia liu husi pagamentu, liu husi foka de kampu I Banku central nu’udar instituisaun estadu nian ne’ebé mak atu asegura nafatin poliotika sira liliu monitoria mas halai ba atividade komersial banku nasional sira ne’ebé mak existe iha TL BRI, BNU, Mandiri ho BNCTL ida ne’e nemos kualker atividade komersial ne’ebé liga ho atividade troka de kampu ne’e tenke hetan aseitasaun ka tenke prense rekezitu ne’ebé mak estabelese husi banku central.dehan nian.

Maibe banku central labele hasai poliotika ida ne’ebé mak tuir nia hakarak deit mas poliotika ida ne’ebé mak deteindensia estadu ninian.
Tanba ne’e ita nia koin sira ne’e iha nasaun seluk la rekuinese iha nivel tranzasaun iha rai liur so rekuinese iha rai laran ka nasionalmente ita nia governu,ita nia estadu fo ofisialmente utiliza hanesan pagamentu ka tranzaksaun iha ne’ebé mak akontese iha ita nia rai laran. Maibe kuandu ita hakat ona ba iha fronteira ba ona iha ne’eba ita tenke uza moeda estadus unidaus nian maka dolar amerikanhu ne’ebé mak hahu husi $1 to’o $100. 

“Ha’u hanoin katak atru dehan deit timor leste iha ona faze balun par bele prepara an karik kondisaun kresimentu ekonomia,garantia ekonomia ne’ebé mak itya nia reseita mai husi treseita osan ne’e rasik nomos reseita sel-seluk ka hanesan osan mean, riku soin sel-seluk atu bele garantiha oinsa par abele to’o loron ikus it abele kria fakli ita nia moeda rasik atu bele responde ba liu iha nasional nomos ba liu iha internasional,”dehan nia.

Tuir informasaun ne’ebé BT hetan husi poliotika VIII governu nian kona ba Poliotika Monetariu nian iha Timor Leste katak Moeda núdar instrumento finanseiru, ne’ebé assume papel importante iha dezenvolvimentu Nasaun ida-nian, liu-liu iha dezempenho ba valor husi moeda ne’ebé Timor-Leste uza hasoru moedas seluk.

Governo, liu-husi Ministério Finanças, sei servisu hamutuk ho Banco Central Timor Leste (BCTL), atu halo estudo no análize kle’an kona-ba vantajens no desvantajeens husi utilizasaun moeda Dólar ou uza moeda rasik. Rezultadu husi estudo ne’e maka sei determina kona-ba Timor Leste atu kontinua uza moeda Dólar ou kria nia moeda rasik. (BT)