DÍLI----Vise-Reitor Instituisaun Of Bussines (IOB) António José Castro hateten durante ne’e Akademika nia observasaun ba nasaun liliu iha kapital Dili kona-ba negosiante sira iha Estrada ibun sira ne’e to’o agora governu nunka fo solusiona ba sira para halo negosinate ki’ik sira hodi eleva sira nia kuinesementu kualidade ekonomia nian.

“Tamba ne’e ita hot-hotu hare ita nia ekonomia ita sei depende ba iha fundu petrolifeiro Quer Dizer Fundu ptrolifeiru ne’e defende liu ba iha Orsamentu Jeral do Etadu (OJE) ne’ebe ita hotu agradese tamba foin lalais ne’e na’i Presidente Promulga ona Orsamentu Jeral do Estadu (OJE) Quer Dizer KE sei bele ajuda indireita Eleva kualidade ekonomia rai laran,” dehan António da Cunha iha nia kana’ar fatin Fomentu-Dili, tersa (12/02).

Nia dehan oras ne’e realizadade ema estrangeiru mak domina iha fatin negosiante ne’e, liliu Xeniza sira ne’e okupa fat-fatin hot-hotu nasaun ne’e tamba ne’e la’os Xina sira deit maibe husi mos indonesia balun sira mai loke warun ka bisnis ki’ik oan sira ne’e to’os ikus sira ba okupa tan fatin seluk.

Nia dehan, Ida ne’e sai hanesan traballu bo’ot ida ba iha governu atu oinsa hare bele fortifika rai laran tamba prezensa negosiante husi ema estrangeiru ne’e domina tebes i sira mos mai ho kapital ne’ebe mak bo’ot i nomos sira mai okupa fatin ne’ebe mak estrategiku. “Hanesan ita hare iha dili laran ne’e sira okupa fatin estrategiku hanesan iha Hudi-Laran, Audian, Fatuhada tesik mai I fatin estratragiku sira ne’e sira okupa hotu”. tenik nia.

Tamba ne’e ita hare ita nia maluk balun halo negosiante ki’ik sira ne’e ba hotu fatin ida ne’ebe la estrategiku hanesan ita hare iha manleu-ana nomos taibesi sira ne’e, ne’e fatin asesu sira ne’e ema ladun tama tamba do’ok husi komunidade sira ne’ebe mak eha ekonomia ne’e sustenta entaun ema labele a hola iha sira tamba do’ok.

“Ida ne’e hau hanoin Dezeklibriu laiha balance negotio entre negosiante husi liur ho negosiante sira iha rai laran, negosiante husi liur ita hare ba sira domina liu mezmu sira nia numeru ne’e it-oan maibe entermus de kapital ne’e sira domina liu.” esklarese nia.

Nia esklarese tan, Sira domina tamba sira asesu iha fatin estrategiku sira nomos besik liu fatin ida ne’ebe rame enkuantu ita nia negosiante sira numeru barak maibe sira la domina no sira la konsege iha asesu merkadu ida ne’ebe besik ka estrategiku sira ne’e.

“Agora sira la asesu iha fatin estrategiku ne’e tamba saida ?? tamba ita nia governu mak lakoi fo oportunidade ba sira ka lakoi fo fatin ba sira ka tamba siada ?? ida ne’e soe fila fali ba governu par atu bele hanoin iha tinan ida ne’e bele fo mos espasu ba iha negosiante sira iha rai laran Para depois sira mos hetan rendimentu ka osan ba sira nia vida lor-loron nian.” dehan nia.

Tamba hau hare ita timoroan ne’e hare negosiante ne’e barak maibe oportunidade atu asesu iha fatin estrategiku nian ne’e laiha entaun ita nia timor oan sira ne’e ba buka fatin iha ne’ebe ?? fatin iha ne’ebe para sira halo negosiante tamba sira halo negosiante hanesan kios sira ne’e maibe do’ok husi rame ninian ba tiha fali merkadu manleu-ana ninian ne’eba ladun mezmu ke iha trnsporte publiku maibe kuandu kalan ona ne’e ema ladun ba ona oiha ne’eba.

Nune’e mos ba iha Taibesi kuandu kalan ona ne’e ema la brani atu ba iha ne’eba maibe negosiante sira husi estrangeiru hanesan Xina sira ne’e sira loke to’o tuku sia (9:00) ka tuku snulu (10:00) kalan iha estrada ibun ka dal-dalan sira ne’e to’o kalan mos ema sempre asesu nafatin.

Jadi ita timor ne’e hanoin hanesan ne’e iha maibe maibe ita nia governu mak lafo espasu nomos lafo oportunidade ba sira para dezemvolve sira nia ekonomia ne’e la’o diak liu tan. Tamba ne’e hau hare ba ita nia negosiante timor sira ne’e problema mak fatin atu fa’an sira nia sasan hanesan modo,produtu lokal ne’e maka fraku tamba ita nia governu lafo espasu ba sira par bele loke sira nia negosiu ki’ik oan sira ne’e.

Ita hare deit iha parte elemloi ne’e timor oan sira fa’an sira nia modo ka produtu lokal sira ne’e so fa’an kalan deit maibe ida ne’e kuandu seguransa sivil sira mai operasaun ona ne’e sira hala’i no duni lakon tiha sira, sira la mai fa’an tan tamba seguransa sira mai naran ra’ut arbiru sira nia sasan ne’e.

Enatun sira atu hala’i fa’an fali iha ne’ebe sei karik ita la fo espasu ba sira atu halo negosiu ka fa’an sira nia produtu sira ne’e?? lolos ita tenke fo fatin ba sira mezmu fa’an kalan deit maibe tenke fo par oinsa povu ki’ik sira ne’e buka sira nia moris ki’ik oan sira ne’e para sira fa’an hetan osan hodi hatan sira nia necesidade basika sira.

Tamba ne’e hau nia proposta mak ne’e, Governu tenke fo espasu ba ita nia negosiante sira, tenke halo gestaun ida diak ba negosiante timor oan sira par sira bele hetan oportuniade hetan osan??? hanesan oinsa par ita nia negosiante sira ne’e fa’an sasan iha kalan ne’e tamba ita nia negosiante sira ne’e gosta fa’an sasan iha tempu kalan ne’e.dehan V-Reitor. (BT)