DÍLI----Ministeriu Agrikultura e Peskas (MAP) Liu husi Diresaun Nasional Agrikultura Hortikultura No Estensaun (DNAHE) iha 2018 to 2019 ne’e fahe deit fini ba munispiu hanesan Lautem, Viqueque, Baucau, Manatuto, Same, Suai, Ainaro, Aileu, Dili, Liquisa, Ermera no Ikus liu mak Bobonanro.

Diretor Nasional Agrikultura Hortikultura no Estensaun (DNAHE) Amaro Ximenes hateten durante tinan rua MAP fahe deit fini 64 toneladas ba munisipiu sanulu resin rua to’o remata iha Janeiru 2019 ne’e.

“Iha epoka 2018 to’o 2019 konsege distribui deit fini ba grupo Agrikultura mak Hare 25 tonelada, Batar iha 25 tonelada, Foremungu 8 toneladas, Forekeli 6 toneladas ne’ebé ita konsege distribu ba iha territoriu Timor laran tomak liu-liu ba iha grupo Agrikultura sira,” dehan diretor ne’e ba BT iha nia kna’ar fatin Comoro, tersa (29/01).

Nia dehan kada munisipiu ne’ebé hetan fini hanesan Hare, Batar, Foremunggu, Forekeli ne’e hetan maksimu 4 tonelada minimu 1.5 tonelda ba munipius sira tanba depende ba grupo agrikultura sira. Fini ne’ebé MAP fahe ba grupo Agrikultura sira la’ós fini mai husi rai li’ur tanba iha inisiu 2014 ne’e hapara ona Importasaun husi rai liur no to’o ohin loron utiliza de’it fini lokál ne’ebé prodús husi agrikultór sira.

“Agora fini ne’ebé mak ita utiliza no fahe ba grupo agrikultura sira ne’e so fini ne’ebé mak ita utiliza ne’e produz husi ita nia grupo ka individu agrikultores sira n’ebe ke hamahan an iha asaun ida naran Anaprofiku ne’ebé ke sira hari ona assosiasaun 69 maka iha ne’eba,”dehan nia.

“Ne’eduni Assosiasaun 69 iha ne’eba ne’e sira mak produz fini iha rai laran depois MAP sosa husi sira no fahe fila ba ba ita nia ita grupo sira ne’ebé ke presiza fini,” dehan diretor. Amaro klarifika liu tan katak Maibe husi MAP halo ninia estimasaun deit katak hare 25 toneladaS nee’ebe mak fahe ba grupo agrikultores ne’e, ne’e ita vezes ba 50 kg ne’e kuaze hetan to’o rihun 725 kg mak bele hetan iha resultadu.

“Mas ne’e istimasaun deit ita seidauk espera katak bele mosu hanesan situasaun balun dehan gagal panen ka bele mosu mos Inundasaun ka dezastre naturais ne’e mak ita seidauk hatene so ita halo istimasaun deit, ne’eduni bainhira kuandu kolleta ona ita tama ona iha situasaun ami bolu dehan Crop Cutting ne’e hafoin ita bele hatene ninia rtesultadu ne’e lolos,” dehan nia.

Fini sira ne’ebé mak fahe ba grupo agrikultura MAP mós sempre halo monitorizasaun ba fini hirak ne’e tanba halo monitorizasaun ne’e fahe ba oin rua. Primeiru monitorizasaun ba sistema de distribuisaun ka sistema fahe fini iha munisipiu sira ne’ebé mak kolleta sasan hirak ne’ebé mak fahe ona ba sira ne’e.

Segundu distribui ka atende hanesan iha suku ne’e hetan sekian, keta halo ba fini la moris I ida ne’e maka ita kolia kona ba jeriminasaun ka halo manitorizasaun maibe to’o ohin loron laiha informasaun ida katak fini ne’e la moris ne’e ita seidauk hetan to’o ohin loron. Nia dehan, se kuandu fini ne’e grupo agrikultores sira kuda la moris ne’e ninia dalan seluk tenke troka fatin ne’e tanba bainhira fahe ne’e buat hotu koko uluk mak foin fahe ba agrikultór sira.

Diretor dehan tan, depois fini ne’ebé mak MAP fo ba povu agrikultura ne’e MAP la ba kolleta fila fali tanba fini fo ba sira ne’e para oinsa sira produz ba sira nia preisiza maibe so halo monitorizasaun ba sira para sira ne’e hetan susesu iha sira nia uma kain ka sira nia grupo.

Nia esplika liu tan katak fin I ne’e iha oin tolu, Fini Fundasaun, Fini sertifikadu I fini komersial entaun MAP so uza deit fini fundasaun ka fini sertifikadu nian, sei ita fini komersial ne’e to’o ikus ninia kualidade ne’e ladiak tanba ita produz ne’e tenke uji lai mak foin fahe ba sir par kuda.

Ne’eduni fini ne’e iha ninia sumber ka dalan ne’ebé ke la arbiru nune’e ita dehan fini fundasaun ka fini sertifikadu ka ida bolu dehan brider ne’e. Ami konserva hela iha ami ninia laboratorium ida ne’e sei lalao. Diretor dehan baoin mak ne’e, hau espera katak bainhira ita fahe fini iha merkadu ne’ebé ke diak iha sira ninia produto I agora dadauk MAP mos problema it oan kona ba merkadu tanba laiha ema ne’ebé ke sosa sira ninia produto.

kuandu la sosa sira ninia produto to’o ikus mai sira dezamina atu produz tan tanba merkadu ba sira ne’e ladun fornse ba sira I no ema mos laiha atu sosa sira nia produto entaun sir mos sai baruk. “Hau hanoin ida ne’e mak, ami hein katak ita nia lideransa sira liliu iha parte politika bele kria merkadu ba produto sira ne’ebé ke iha rai laran molok sosa iha rai liur identifika lai iha rai laran sosa tiha lai lato’o nemak foin sosa husi rai liur tan, dehan nia. (BT)