VENILALE----Programa governu liu husi Ministeriu Agrikultura no Peskas (MAP), atu fo rendimentu di’ak ba povu liu husi sistema implementasaun Pratika Agrikultura Di’ak (PAD), susesu duni, tanba agrikultor mak sai albu ba dezenvolvimentu produsaun iha rai laran.

Grupu agrikultura Wai-Quele ne’ebé mak durante ne’e hetan suporta makaás husi ministeriu hanesan tekniku nomos material, oras ne’e hetan duni rendimentu di’ak, tanba liu husi politika Ministeriu Agrikultura no Peskas, natar nain sira produs duni produsaun iha baze hanesan produsaun komercial iha suku Bado-Mori.

Cezario da silva hanesan membru grupu iha suku Baha- Mori informa iha Sexta semana foin lalais ne’e ba BT katak, politika Ministeriu Agrikultura no Peskas, oras ne’e hetan susesu, tanba durante ne’e implementa kuaze tinan barak ona iha postu Venilale suku Bado-Mori ne’ebé fo duni rendiemntu di’ak ba natar nain sira.

Alende ne’e mos tuir nia katak, liu husi programa ne’e (PAD), inklina komunidade barak hodi partisipa iha sistema ne’e, tanba programa ne’e di’ak hodi fo rendimentu ba povu. Cesario akresenta liu tan katak, programa ne’e signifikan tebes nudár povu agrikultor hodi hatudu ba ema seluk katak, agrikultor iha postu Administrativu venilale suku Bado-mori hadomi tebes profisaun nudár povu agrikultor, tanba liu husi programa PAD bele hetan rendianmentu di’ak hanesan produsaun komercial.

“Ami hanesan povu agrikultor husu ba maluk agrikultor sira tenke reativa fali natar sira ne’ebé mak durante ne’e abandona, tanba dadaun ne’e govenu liu husi ninia ekipa hanesan extensionista implementa programa ne’e (PAD), hodi hasaé produsaun. Tanba programa ne’e kapas no signifikante tebes ba ita nudár natar nain atu servisu hodi liberta husi hamlaha no ita lakohi ema seluk mai servisu hodi hatudu ninia rezultadu ba ita,” membru grupu ne’e hato’o.

Nia afirma katak, iha suku ne’e komunidade balun hakarak atu compete malu, liu husi fini ne’ebé governu fahe, tanba komuniidade hakarak atu compete ho fini local. Cesario akresenta katak, komunidade ne’ebé simu fini husi governu prepara duni desde hahu husi inisiu até agora sira pronto, tanba sira nia intensaun oinsa atu hamenus importasaun.

Tanba ne’e mak nia apela tan katak, presiza tenke badinas hodi haburas grupu kooperativa hodi sosa produtu hirak ne’e liu husi industry ne’ebé mak investe dadaun ona iha Baucau. Nune’e mos grupu agrikultores sira tenke esforsu án, servisu hamutuk ho ekipa ministeriu nian ne’ebé mak kobre ona iha suku sira, hodi nune’e bele hasaé rendimentu, se lae kada tinan timor leste nafatin konsumu fos importasaun.

Entertantu iha fatin hanesan Xefe aldeia Neo-Hoó Agustinho da Silva informa, implementasaun programa governu nian ne’e desde tinan kotuk até agora hamutuk dizasete mill 17 hectares mak komunidade sira uza. Lider lokla ne’e afirma, tanba rendimentu produsaun ne’e mak agora kompara ho tinan hirak liu ba diferente, tanba sistema implementasan balun uza sistema tradisional no balun oras ne’e uza modernu, tan ne’e iha mudansa ba komunidade sira nia produsaun.

“Ita nia komunidade iha suku Baha-Mori liu-liu iha aldeia ne’e ha’u hare iha diferente boot tebes, tanba maioria komunidade implementa sistema ne’ebé mak durante ne’e extensionista sira fo iha diferente tebes kompara ho sistema tadisional ne’ebé mak uluk rendimentu manus liu.

Alende ne’e mos iha natar balun komunidade husik no lahalo, maibe liu husi apoiu ne’ebé mak iha oras ne’e sistema agrikultor iha duni mudansa bo’ot, tanba agrikultor mak sai albu ona ba dezenvolvimentu,” dehan xefe aldeia ne’e. Iha fatin hanesan xefe aldeia Laku-Uma, Daniel da Silva informa mos katak, aldeia lako-uma area ne’ebé mak domina ho natar hanesan kaibade ne’ebé mak ninia rendimentu barak liu iha postu administrative venilale.

Tanba ne’e nia afirma, sistema implementasaun programa governu hetan duni rendimentu ne’ebé di’ak, kompara ho sistema implementasaun tradisional iha tenpu uluk, tan ne’e mak presiza kontinua nafatin programa ne’e ba komunidae agrikultor sira hodi nune’e bele hasaé di’ak liu tan produsaun iha rai laran, tanba agrikultor mak sai aotor ba prosesu dezenvolvimentu.

“Progarama ne’e inportante liliu iha munisipiu baucau hanesan venilale, vemasse, laga, baucau villa ne’ebé mak sai albu ba rendimentu produsaun, tan ne’e presiza tau matan,” nia afirma. Daniel prekupa mos maske rendimentu di’ak ona, maibe sei iha prekupasaun balun mak oras ne’e sira infrenta mak hanesan irigasaun to’o oras ne’e ladauk di’ak. (BT)